Historija
061 731 373

Stari vijek

Sasvim je sigurno da se na ovom području može pratiti kontinuitet življenja od najstarijih vremena.

Koliko je poznato, područje nije arheološki značajnije istraživano, mada je izgleda tridesetih godina XX vijeka bilo nekih ispitivanja ostataka kamenih utvrđenja na području Hortuka. U nekim radovima o širem području pominju se gradine, kao ona na brdu Višegrad (648 m.n.m.) južno od Leminog brda, koja bi se vjerovatno odnosila na ilirski period Bosne. Takode i toponim Gromilica (619 m.n.m) na Veljoj glavi ukazuje na postojanje naselja u ilirskom periodu. Poznato je da su prostore Bosne i Hercegovine i šire u antičko doba naseljavala ilirska plemena. Na osnovu arheoloških nalaza utvrđeno je da su šire područje Srebrenice naseljavali pripadnici ilirskog plemena Dindara. Ratovi Ilira sa Rimljanima počinju u III stoljeću st.e. i traju do 33. godine st.e. Nije u potpunosti poznato kada su Rimljani zaposjeli područje srednjeg Podrinja, najvjerovatnije u drugoj polovici I vijeka stare ere. Za period vladavine Rimljana karakteristična je izgradnja cesta, tako da je jedna od tih cesta prolazila u neposrednoj blizini područja. Radi se o cesti koja je išla dolinom Neretve - Sarajevsko polje - preko Romanije pa dolinom Jadra odnosno Drinjače, gdje se spajala sa rimskom cestom koja je iz Srebrenice išla dolinom Drinom do Save i Sirmijuma (Srijemska Mitrovica). Završetak antičkog perioda na području Balkana podudara se sa najezdom Avara i Slovena na Balkanu i u Bosni.

 

Srednji vijek

U doba srednje vjekovne bosanske države ovo područje, kao i šire područje, uključujući područje Gornje Spreče i područje Zvornika najvjerovatnije pripada oblasti Usore, kojom su vladali Zlatonosovići kao najznačajnija vlastela.

U periodu druge polovine XIV i početkom XV vijeka u srednjem Podrinju ističe se nekoliko srednjevjekovnih bosanskih vlasteoskih porodica: Zlatonosovići, koji su vladali Zvornikom sa okolinom i Sprečom, Dinjičići ili Kovačevići u Jadru, Staničići oko srednjeg toka Drinjače i Pavlovići, koji su vladali područjem između Srebrenice i Hodidjeda, južno od Drinjače pa sve do Krivaje.

Na ovim područjima srednjevjekovne bosanske države bio je jak uticaj Mađara, koji su ili držali ovo područje preko vojnih posada u utvrđenim gradovima, ili je priznavana vlast Mađara. Oblast Usore i Soli kroz skoro cijelu istoriju srednjevjekovne Bosne uglavnom je bila pod ugarskom dominacijom, naročito u periodu prije vladavine Stjepana Kotromanića. Kroz cijeli srednji vijek ugarski vladari smatrali su Usoru i Soli svojim oblastima, koja je bila pod njihovom direktnom vlašću ili pod vlašću njihovih vazala, bosanskih vladara. Ugarski kralj Sigismund je u predosmanskom periodu neke dijelove sjeveroistočne Bosne, osvojene od bosanskih kraljeva, davao na upravu srpskim despotima, najprije 1411. godine despotu Stevanu Lazareviću, svom zetu i vazalu, a kasnije 1427. godine i despotu Đurđu Brankoviću. Do pada srpske despotovine pod osmansku vlast ova područja su bila poprište borbi između bosanskih kraljeva, srpskih despota i osmanskih zapovjednika. Najvjerovatnije je već početkom 1460. godine ovo područje potpalo pod osmansku vlast. Tragovi mađarskog prisustva sačuvani su u narodnom predanju, sam naziv kameničkog naselja Hortuci vjerovatno je mađarskog porijekla. Na postojanje starog naselja ukazuje postojanje ostataka utvrde i crkve kod Hortuka, koju narodno predanje povezuje s Mađarima. Izvorišni dio Spreče, kao i područje Papraće u neposrednom susjedstvu, najvjerovatnije pripada župi Birač, koja se po nekim izvorima pominje 1244. godine , i pripadala je oblasti Kovačevića-Dinjičića, nazvanoj po istoimenoj staroj bosanskoj feudalnoj porodici. Oblast ili "Zemlja Kovačevića" je jedna od većih oblasti u sastavu srednjevjekovne bosanske države i najvjerovatnije je obuhvatala župe Vratar, Trebotić, Osat i predio odnosno župu Birač.

Od značajnijih naselja na ovom području pominje se grad Perin u nekadašnjoj oblasti bosanske vlasteoske porodice Stanjičića, koji se pominju kao jedna od porodica koje su vladale Usorom. Grad Perin je vjerovatno bio centar srednjevjekovne župe. U istorijskim dokumentima grad Perin se pominje 1444. godine, kada se gospodar grada Tvrtko Staničić navodi kao usorski vojvoda. Podignut je u kanjonu Drinjače, kao utvrđenje sa dvije kule na dva uzvišenja, povezana kamenim zidom.

Sa sjeverne strane utvrđenja nalazi se zaravan, na kojoj se nalazilo manje podgrađe. Sa gornje, zapadne kule kontrolisano je područje uzvodno od grada, dok se sa donje, veće kule, mogao kontrolisati prilaz gradu sa istočne strane.

Nekropola bogato ukrašenih stećaka na Leminom brdu, takode i nekropole na nekim drugim lokalitetima (Perin, Maskalići, Vlagije ispod Jevika, područje Gaja kod Redžića) ukazuje na postojanje značajnijih naselja u prošlosti na ovom području, posebno ako se uzme u obzir blizina gradova Kušlata i Perina, kao i činjenica da su stećci predstavljali nadgrobne spomenika karakteristične za srednjevjekovni period bosanske države, i kao takvi spadaju u značajne kul- turno-historijske spomenike.

 

Osmanski period

Šire područje Kamenice i Glodi vjerovatno potpada pod osmansku vlast 1463. godine, kada i obližnji utvrđeni gradovi Kušlat i Zvornik. Najraniji podaci govore da je 1476. godine područje oko gradova Kušlat i Zvornik bilo u sastavu smederevskog sandžaka, da bi osnivanjem zvorničkog sandžaka ušlo u njegov sastav. Područje Kamenice i Glodi ulazilo je u sastav nahije Kušlat, koja je imala središte u srednjevjekovnom gradu Kušlatu, iznad utoka Jadra u Drinjaču. Nahija Kušlat nosi ime po istoimenom srednjevjekovnom gradu na ušću Jadra u Drinjaču, koji se pominje od 1345. godine. Trg pod njim po- minje se od 1369. godine kao Podkušlat (Podkučlat).8 Ova nahija se prvi put pominje u osmanskim izvorima od 1476/8. godine, u srebreničkom kadiluku. Od zaposjedanja Kušlata Turci su u njemu držali posadu, tako je ostalo sve do početka XIX vijeka.

Najvjerovatnije već desetak godina po osvajanju područja počinje prva faza naseljavanja vlaškog stanovništva na područje. Osmanske vlasti su vlaško stanovništvo, koje najvjerovatnije potiče od romaniziranih Ilira, koristile kao pomoćne, poluvojničke redove i planski su ih naseljavali u novoosvojenim područjima. Doseljeno vlaško stanovništvo u srednje i donje Podrinje pripadalo je plemenima Banjana i Rudinjana i bilo je pravoslavne vjere. Do sad poznati izvori govore da je 1485. godine značajno prisustvo vlaškog stanovništva i u nahiji Birač, koja je obuhvatala predio između srednjeg toka Zelenog Jadra i Drinjače, kao i područje s lijeve strane izvorišnog dijela Spreče, dakle područje koje graniči sa područjem Kamenice. Prema tim podacima u to vrijeme u nahiji Birač popisano je 16 džemata Vlaha. Proces prihvatanja islama u prvoj polovini 16. vijeka uveliko je uznapredovao, kako među "starenicima", tako i među doseljenim Vlasima.

Ovo stanovništvo je učestvovalo u širenju osmanske vlasti, naseljavani su u novoosvojenim oblastima, gdje su dobij ali povlastice u odnosu na druge, ali su ih istovremeno gubili u ranije osvojenim područjima, gdje se vlast već stabilizovala. U tim ranije osvojenim krajevima odvija se i proces apsorbiranja vlaškog u sjedilačko stanovništvo. Turci isturaju Vlahe na granične dijelove osvojenih područja iz strateških razloga, od naseljavanja praznog prostora do njihove upotrebe kao poluvojničkih redova (martoloza), zaduženih za čuvanje puteva i pograničnih oblasti.

Dostupni osmanski popisi iz prve polovine XVI vijeka pokazuju da je proces prihvatanja islama i medu sjedilačkim stanovništvom, i medu doseljenim Vlasima, već tada uzeo maha.

U popisu Zvorničkog sandžaka iz 1519. godine u okviru nahije Kušlat navedena su sela: Pahljevići, Podgrad (u kasnijim popisima Podgrade ili Liješanj), Orlovići, Konjevići, Hrnčići, Zalužje, Kravica, Joševo, Voljevica, Kostijerovo, Rakovac, Todosići i Skugrići. Tvrđava i grad Kušlat pominju se i ranije, još 1345. godine. Neki autori povezuju sam naziv Kušlata sa muslimanskim plemenom Kalisija koji su naseljavali tridesetak naselja u Srijemu i okolo, kasnije vjerovatno i područje današnje Kalesije.

Popis zvorničkog sandžaka iz 1528. godine, koji se odnosio na doseljeno vlaško stanovništvo, pokazuje da su u bosanskom dijelu zvorničkog sandžaka Vlasi naseljeni u nahije: Subin, Kušlat, Zvornik, Sapna, Spreča, Teočak, Završ, Visori, Jasenica, Smoluća i Soko. 

Po navedenom popisu iz 1528. godine Vlasi su naselili 9 naselja nahije Kušlat (od ukupno 29 koliko je evidentirano ovim popisom) i to: Skrušević, Kamenicu, Raševo, Glođe, Kostijerovo, Cersku Riku, Rovaše, varoš grada Perina i Međuštrin (današnje selo Kusonje u Gornjoj Spreči), ukupno 189 domaćin stava sa 165 pratećih odraslih članova, od čega 51 muslimansko domaćinstvo sa 45 pratećih odraslih članova. 

Među sjedilačkim stanovništvom brojno je muslimansko stanovništvo, što se može vidjeti iz popisa iz 1533. i 1548. godine. Prema tome, može se zaključiti da je tih tridesetih i četrdesetih godina na području Kamenice, kao i u drugim naseljima nahije Kušlat, uostalom kao i u drugim nahijama Zvorničkog sandžaka proces prihvatanja islama u punom toku, a broj muslimanskog stanovništva značajan.

Popis Zvorničkog sandžaka iz 1533. godine - Ovim popisom su obuhva¬ćeni carski i sandžakbegovi hasovi i timari vojnih zapovjednika, tvrđavskih posada i vlaških knezova. Nahija Kušlat u okviru Zvorničkog sandžaka bila je izdijeljena na zemlje u sastavu carskog i sandžak-begovog hasa i na timarske zemlje, dodijeljene na uživanje spahijama. U sastavu carskog hasa bila su slje¬deća sela: Kravica, Orlovići, Zalazje, Voljavica, Joševa, Srednje Zalazje, Donje Zalazje, Rakovac, Hrančići, Konjevići, Gornje Zalazje, ukupno 10 sela,l me- zra , 24 muslimanske kuće (sa 11 neoženjenih odraslih muških članova) i 2 baštine, 98 hrišćanskih kuća (sa 7 neoženjenih odraslih članova) i 39 baština, sa ukupnim prihodom 17.806 akči. U sastav hasa sandžak - bega Zvornika spadala su sela: Pahljevići, Pobude, Skugrići i varoš tvrđave Perin, dakle 1 va¬roš i 3 sela, sa 51 muslimanskom kućom (sa 17 neoženjenih odraslih članova) i 7 baština, sa 10 hrišćanskih kuća i 9 baština, ukupni prihod 5.593 akči. Ostatak nahije je izdijeljen na timare posadnika tvrđava Zvornika, Srebrenice, Perina i Kušlata.

Za nas je najinteresantniji ovaj dio timarskih zemalja, tu su timari u Glodima, Liješnju, Kostijerevu (posjedi dizdara, ćehaje, imama, mujezina i drugih posadnika tvrđave Kušlat), kao i timari u Kamenici, Raševu, Jasikovcu i Skruševićima (posjedi dizdara, ćehaje i drugih posadnika tvrđave Perin). Navedeno je da selo Kamenica ima 13 muslimanskih kuća (sa još 9 neože¬njenih odraslih članova) i 4 baštine i 51 hrišćansku kuću (sa 6 neženjenih odraslih članova) i 5 baštine. Selo je imalo primićura . Kamenica je jednim dijelom spadala u timar Halila, ćehaje tvrđave Perin, a drugim dijelom u timare pripadnika posade tvrđave Perin, i to: Alije iz Provadije, Hasana (sina Durmišovog), tobdžije Hamze iz Bosne, Bajezida (sina Ajasovog), Ajasa (brata Ahmedovog) i Hizira (sina Mahmudovog). Navedeni timarnici (spahije) uživali su prihod koji je osim iz Kamenice dolazio još iz sela Jasikovci, Skruševići, kao i iz sela Stradolin u nahiji Sabac (Bogurdelen). Poreski prihod sela iznosio je 7.275 akči . Iz popisa bi se moglo zaključiti da je posada grada Perina bila malobrojna, međutim, moguće je da među posadom tvrđave bilo i onih koji nisu uživali timare i samim tim nisu na ovom popisu, već su primali plaće iz nekog drugog izvora.

Glodi se takođe pominju u ovom popisu kao selo u nahiji Kušlat. Navedeno je da selo ima 6 muslimanskih kuća (sa još tri prateća člana) i 16 hrišćanskih kuća (sa tri prateća člana), sa 2 baštine. Poreski prihod sela iznosio je 2.700 akči, a prihod su uživali spahija Mehmed, ćehaja tvrđave Kušlat (sa dijelom od 2.000 akči) i mujezin Behram (sa dijelom od 700 akči).

Ovi popisi ukazuju na povećanje udjela muslimanskog stanovništva u nared¬nim popisima (1533. i 1548. godine) u odnosu na popis iz 1528. godine. Za podgrađa Kušlata i pogotovo Perina karakteristično je da se u ovom periodu nisu razvijala, ostala su na nivou 10 do 20 kuća. Po popisu iz 1548. godine, posada Perina se sastojala samo od 8 mustahfiza. Napušten je od strane Turaka vjerovatno nešto prije 1570. godine, jer se njegova posada više ne pominje u popisima.

Opširni popis nahije Kušlat iz 1604. godine - Ovaj popis daje dosta poda¬taka o ovoj nahiji s početka XVII vijeka. Popisom je obuhvaćeno tridesetak naselja: Srednje Zalazje, Rakovac, Gornje Zalazje, Donje Zalazje, Jošava, Za- lužje, Kravica, Konjevići, Hrančići, Voljevica, Liško Polje, Carlica, Skugrići, Miloševina, Cerska Rika, Rovaši, Raševo, Duštica/Dubnica, Pobude, varoš Perina ili Kalabače, Kostijerovo, Podgrade ili Liješanj, Međuštrin ili Kusonje, Kamenica, Skruševići, Glodi ili Globnica sa zeminom Kozjak, Pahljevići, To- dosići i Jasikovci, sa ukupno 230 muslimanskih i 193 nemuslimanske kuće. To je inače vrijeme kada je osmanska epoha na vrhuncu, a timarski sistem takode. Iz ovog popisa se može vidjeti i stanje na području Kamenice i Glodi početkom XVII vijeka. Kao i kod drugih popisa iz osmanskog perioda od¬vojeno su popisivani muslimanski i nemuslimanski stanovnici naselja, zbog različitih poreskih obaveza.

Veliki pohodi turske vojske, dvomjesečna opsada i poraz pod Bečom 1683. godine imali su veliki uticaj na stanje u Bosni. U borbama za odbranu Budi- ma upućeni su i janjičari iz bosanskog i zvorničkog sandžaka, međutim nisu ga uspjeli odbraniti od brojnije austrijske vojske, koja ga zauzima septembra 39 1686. godine. Nakon bitke kod Zente iste godine slijedi gubitak Ugarske, i bosanska vojska se vraća u Bosnu. Slijedi kasnije i gubitak ostalih preko¬savskih teritorija. Nastaje egzodus onih bosanskih porodica koje su tamo dobile posjede poslije Mohačke bitke i osvajanja Mađarske, i njihov povratak u Bosnu. Najintenzivnije iseljavanje iz Slavonije i Like bilo je krajem 1687. i tokom 1688. godine, nastupilo je kada je austrijski kralj Karlo VI obznanio da se moraju pokrstiti svi muslimani koji žele ostati na tim područjima. Osmanska vojska, u njoj i Bošnjaci, ratuje ponovo u Ugarskoj 1696. godine, ali već naredne godine slijedi nova austrijska ofanziva. Krajišnici odbijaju Austrijance kod Bihaća, ali kod Sente Eugen Savojski pobjeđuje osmansku vojsku, nakon čega upada u Bosnu, prodire do Sarajeva i pali ga. U povlačenju pred zimu 1697. godine Savojski je poveo sa sobom 40 hiljada kršćanskog stanovništva iz Bosne.

Pomenuti upad Austrijanaca u Bosnu krajem Velikog Bečkog rata, pod vo¬dstvom Eugena Savojskog nije poštedio ni šire područje Zvornika, mada po¬kušaj zauzimanja Zvornika nije uspio. Nakon gubitka prekosavskih teritorija slijedi doseljavanje muslimanskog stanovništva iz Slavonije, Mađarske, Srije¬ma, Banata, Bačke i drugih krajeva. Narodno predanje pamti doseljavanje iz Budima predaka današnjih Ibrahimbegovića u Kamenicu, Lokmića u Kuso- nje i Ferhatbegovića u Papraću.

Spahije sa kameničko-glođanskog područja javljaju se i u popisima iz XVI¬II vijeka. Tako je prilikom kontrolnog pregleda i popisa spahija koji su se odazvali na sultanov poziv u rat protiv Rusije, a koji je izvršen 1711. godine (1123. h.g.) na rijeci Prut, zabilježeno da su bili prisutna i dvojica spahija iz Kamenice. Navedeni su zaimi Mustafa (prihod 28.000 akči) i Mehmed (pri¬hod 12.200 akči), koji su sudeći po visini prihoda spadali u krupnije spahije i viši komandni kadar, i najvjerovatnije su nosili titule begova. Sa šireg područja navedeni su timarnik Abdulah (prihod 6.000 akči) iz Kostirova (Kostijerevo), timarnik Abdulah (3.000 akči) iz Pahljevića, timarnici Alija (prihod 6.000 akči) i Ibrahim (prihod 1.700 akči) iz Skugrića, i drugi. Ovaj popis obuhvata

samo spahije koje su određeni da idu u rat, jer prema tadašnjoj praksi samo jedan dio spahija je išao u vojni pohod, dok su drugi ostajali da brane Bosnu. Vojsku bosanskih spahija i 4.000 sejmena odveo je vezir Sari Ahmed-paša u Rusiju, međutim borbi nije bilo i oni su se nakon utvrđivanja Hoćima, vratili kući u Bosnu. Narednih godina ovo područje bilo je poprište teških borbi sa Austrijancima koji su nakon Bečkog rata stalno provaljivali u Bosnu. Tako je austrijska vojska provalila u Bosnu 1717. godine, jedno krilo pod generalom Petrašem prodrlo je u Posavinu, pa onda opsjelo Zvornik. Zabilje¬ženo je da je tadašnji bosanski vezir Numan-paša Ćuprilić kao pomoć poslao poslao Ibrahim-ćehaju sa vojskom. Borbe oko Zvornika 1717. godine zavr¬šile su pobjedom branilaca, a general Petraš koji je predvodio Austrijance bio je ranjen, i jedva je uspio umaći preko Save, ostavivši svu ratnu spremu. O ovim borbama govori i jedna pjesma, ispjevana na turskom jeziku, neposred¬no nakon bitke. U pjesmi se kao mjesta gdje su vođene borbe navode Papraća i Osmaci. Autor pjesme je Beg-zade (Begzadić), vjerovatno se radi o nekome iz begovske porodice Begzadića iz Skočića u Podrinju. 

Koristeći odsustvo bosanske vojske, koja je bila angažovana u tursko-ruskim ratovima na području današnje Moldavije i Ukrajine (poznati boj pod Ozi- jom ) Austrija je 1737. godine napala Bosnu velikim snagama iz četiri pravca, prema Banja Luci (kod Gradiške), kod Zvornika, kod Bužima i Stare Ostro- vice. U borbama kod Zvornika Austrijanci su opsjeli tvrđavu, koja je u toku petnaestodnevnih borbi jako oštećena, a u odbranu grada bile su uključene i žene. Kada se Zvorniku primakla pomoć upućena iz Sarajeva, Austrijanci dijelom dižu opsadu, kreću im u susret, dolazi do bitke na području Gornje Spreče u kojoj su Austrijanci pretrpjeli težak poraz, a zarobljen je austrijski general, više oficira i sva ratna sprema. Austrijanci nakon toga trpe poraz i kod Banja Luke i drugdje, u ovim borbama istaknuo se Mehmed-kapetan iz Zvor¬nika. Austrijska vojska se nalazila u logoru kod Sapca i spremala se da ponovo napadne Zvornik. Bosanski valija Ali-paša Hećimović (Hekimoglu) ulogorio se s vojskom kod Osmaka, odakle je poslao izvidnicu prema Šapcu, predvođe¬nu Mehmed-kapetanom. Nakon toga valija se sa glavninom vojske ulogorio u Kostjerevu, južno od Zvornika. Austrijanci ih nisu sačekali i povukli su se preko Save. Za zasluge u borbama od 1737. do 1739. godine Mehmed-kape- tan je dobio visoku titulu gazije i zvanje paše, a umro je 1747. godine kao mutesarif zvorničkog sandžaka.

Polovinom XVIII vijeka na širem tuzlanskom području izbijaju pobune sta¬novništva nezadovoljnog povećanim nametima. Prema dokumentima koji se odnose na ove događaje pobune seljaka su se dešavale 1747. godine, zatim naredne godine uoči Kurban Bajrama, pa 1750. godine. Vođe pobune, na čelu sa Muharemijom, pohvatani su 1753. godine, međutim pobuna je bilo i nakon toga, 1754. i 1755. godine. U tim dokumentima se navodi da su u buni učestvovali "poturi" s područja Zvornika, Tuzle, Gračanice, Srebrenice, Birča i Kladnja.

Dešavanja na području s desne strane Drine, na području koje je tada bilo u sastavu Beogradskog pašaluka, poznata kao Prvi srpski ustanak, dešavanja u toku i nakon ustanka, imala su veliki uticaj na područja s lijeve strane Drine, pa tako i na Kamenicu. Vojska iz srebreničkog kadiluka, kome je područje Kamenice pripadalo, zajedno sa vojskom iz kladanjskog i birčanskog kadiluka bila je angažovana u borbama sa srpskim ustanicima, koji su pokušavali i da ustanak prošire i borbe prenesu na lijevu stranu Drine. 

U tretiranju srpske pobune u Beogradskom pašaluku treba jasno razdvojiti dvije faze, prvu koja se odnosi na period do 1805.godine i u kojoj vodstvo po¬bune u svojim zahtjevima ističe da je ona uperena isključivo protiv dahija, kao i zajednički nastup i ustanika i predstavnika Osmanske vlasti protiv dahija, i drugu fazu, koja je naročito došla do izražaja nakon zauzimanja Beograda a prije toga i drugih gradova i koju karakteriše i pokušaj prenošenja pobune na Bosnu i spajanje sa Crnom Gorom; uz nezapamćenu brutalnost i zločine nad bošnjačkim muslimanskim stanovništvom, naročito nad ženama i djecom o čemu je pisao poznati istoričar Ćiro Truhelka. 

Sudeći po dostupnim izvorima, već tada je počela realizacija onoga što će kasnije biti poznato kao projekat Velike Srbije, tada se govorilo o obnovi "sla- vjanoserbskog" carstva kroz ustanke koji bi obuhvatili svo južnoslovensko hri- šćansko stanovništvo. O tome piše Svetozar Corović "... Medu Srbima tada oživljava plan o obnovi slavijanoserbskog carstva, s takvim planom arhimandrit pivskog manastira Arsenije Gagović išaoje u Rusiju radi podrške ruskog cara. " Sa razvojem pobune Srbi nastoje prenijeti operacije preko Drine, što prestav- lja drugu fazu ustanka. Međutim, dostupni izvori ukazuju da su vođe ustanka od samog početka računali na širenje ustanka izvan Beogradskog pašaluka, u okolna područja u kojima je bilo hrišćanskog stanovništva. "...Upismima koje su vode ustanika slale u Bosnu ustanici su pozivali Hercegovce da se združe u borbi, pa ćepre mesec dana biti u Sarajevu. " 

Tek kada su ugrožene bosanske granice, Bošnjaci su se počeli uključivati u gu¬šenje srpske pobune, u čemu su podnijeli izuzetno velike žrtve, kako u vojnim pohodima, tako i medu stanovništvom u gradovima i kasabama s obje strane Drine. Malo je poznato da je muslimansko stanovništvo i u Beogradskom pašaluku i u prekodrinskim nahijama u najvećoj mjeri bilo bošnjačkog etnič¬kog porijekla. Sa širenjem srpske pobune i zauzimanjem tih nahija od strane srpskih ustanika, dolazi do masovnih zločina i protjerivanja muslimanskog stanovništva iz područja zahvaćenog pobunama, nastaje iseljavanje iz mnogih kasaba i sela, u neka se više nisu ni vraćali. Muslimansko stanovništvo iz pre¬kodrinskim kasaba spas je tražilo u Bosni kao najsigurnijem utočištu. Veliki broj njih nije se više nikad ni vratio na svoja imanja istočno od Drine, ostajali su u Bosni i tu započinjali život ispočetka. Jedan broj tih porodica nastanio se na širem području Kamenice i Glodi. Kad su ustanici 1805. godine opsjeli Užice izdata je bujuruldija mutesarrifu Zvorničkog sandžaka Hasan-paši da sa vojskom tog sandžaka pritekne u pomoć Užicu. Početkom 1806. godi¬ne ustanici ugrožavaju Višegrad, tako da je naređeno mutesellimu Srebrenice hadži Salih-begu da sa hiljadu vojnika iz kadiluka Srebrenice, Birča i Kladnja pritekne u pomoć Višegradu. Nakon razbijanja srpskih ustanika kod Više- grada ova vojska je u proljeće 1806. godine učestvovala u oslobađanju Užica. Takođe, u vrijeme teških borbi sa ustanicima na Mišaru kod Sapca u ljeto 1806. godine bila je angažovana i vojska iz kadiluka sa područja sjeveroistočne Bosne.

Na prilike u bosanskom dijelu Podrinja veliki uticaj je imao pokret za auto¬nomiju Bosne 1831. godine, pod vodstvom Husein-kapetana Gradaščevića. Ovaj pokret koji je obuhvatio sve slojeve bosanskog stanovništva (begove, ka¬petane, ulemu, janjičare, dijelom i hrišćansku raju), mnogi su svodili na otpor reformama, pri čemu se obično zanemarivalo da je jedan od glavnih povoda bilo ustupanje prekodrinskih bosanskih nahija Srbima od strane sultana. Poslije sloma Gradaščevićevog pokreta sudbina muslimanskog stanovništva u prekodrinskim nahijama bila je zapečaćena sultanovim fermanom u decem-bru 1833. godine: potpuna unutrašnja autonomija Srbima, iseljavanje svih muslimana osim tvrđavskih posada u šest gradova i stanovnika u tim grado¬vima. U prekodrinskim nahijama Jadru i Rađevini kao i u Moravičkom Sta¬rom Vlahu (šire područje današnje Ivanjice, oko rijeke Moravice), za preostalo

muslimansko stanovništvo nastaju teške prilike. Muslimansko stanovništvo nahije Jadar, koja je obuhvatala šire područje oko Loznice, iseljeno je 1833. godine, dok su muslimani nahije Rade vina, koja je obuhvatala područje oko Krupnja, iseljeni naredne godine. Te 1834. godine iz Krupnja su iseljene pre¬ostale 32 porodice u Bosnu. 

Prvi pokušaj iseljavanja muslimanskog stanovništva iz Sokolske nahije zapo¬čeo je već u februaru 1830. godine i trajao je do aprila iste godine, bez većeg 43 uspjeha. Samo manji broj stanovnika sela sokolske nahije se iselio u Bosnu, dok se jedan broj sklonio u tvrđavu Soko i sela u okolini, tako da su se do kraja godine vratili i oni koji su bili otišli u Bosnu. Iako su srpske sreske starješine, po instrukcijama kneza Miloša stalno radili na iseljavanju, ni 1831. niti 1832. godine nisu ih uspjeli iseliti. Sokoljani su im stavljali do znanja da čekaju da se smiri stanje u Bosni.

Poslije dugih pregovora između predstavnika Srba i osmanske vlasti došlo je u maju 1833. do sporazuma, po kojem je Srbiji pripojeno šest traženih na- hija i ona je tako znatno, skoro za celu jednu trećinu svog dotadašnjeg pose- da, bila povećana i pojačana. Objavljivanjem carskog fermana u decembru 1833. godine, sudbina muslimanskog stanovništva bila je riješena. Značilo je to iseljavanje svih muslimana iz kasaba, palanki i sela u Srbiji, osim onih u gradovima Beograd, Sabac, Soko, Užice, Smederevo i Kladovo ( Feth-islam). Fermanom je bilo predviđeno da Srbi plate odgovarajuću cijenu za nekretni¬ne i imanja muslimana, kao i rok od pet godina koliko su muslimani mogli ostati radi prodaje imanja. Međutim, praksa će pokazati da su muslimani bili izloženi raznim vrstama pritisaka, naročito su se u selima osjećali nesigurnim, tako da su bili prisiljeni prodavati imanja daleko ispod cijene, a mnogi su bili sretni da spasu porodicu i ponesu ono što su mogli ponijeti sobom. Mnoge muslimanske porodice protjerane u Bosnu u ovom periodu čuvaju predanja 0 okolnostima pod kojima su došli u Bosnu. Sto se tiče prihoda sa zemlje, bilo da se radi o prihodima sa timara, zijameta ili mukata, svi ti prihodi su vlasnicima zemlje odmah uskraćeni, kao i nadoknada od prodaje. Izuzetak je bio prihod sa posjeda Ali-paše Fidahića u Mačvi, koji je sve dok je bio živ uživao prihode sa svojih čifluka koji su ostali u novo uspostavljenim granicama kneževine Srbije.

Najranije su iseljeni muslimani iz nahija Jadra i Rađevine, njihovo iseljavanje izvršeno je u toku 1832. i 1833. godine. Ove nahije su pripadale Zvorničkom sandžaku u okviru bosanskog ejaleta, i namjera sultana da ih preda kneževini Srbiji bila je jedan od uzroka Gradaščevićevog pokreta za autonomiju. Prema

srpskim izvorima u ovim nahijama "Turaka" je bilo u većem broju u Lješnici, Loznici, Lipnici, Borini i drugim naseljima, a prisilno su otišli su uglav¬nom u Janju, Bijeljinu, zatim Zvornik, Kozluk, područje oko ušća Drinjače, područje Kamenice, Gornje Spreče i drugdje. U proljeće 1834. godine knez Miloš je poslao srpsku narodnu vojsku, pod komandom Tome Vučića Peri- šića, "popečitelja vojno-policijskih dela," da izvrši iseljavanje muslimanskog stanovništva iz sela sokolske nahije. Prinudno iseljavanje, uz upotrebu srpske "narodne" vojske počelo je u julu 1834. godine, pri čemu je bilo i borbi oko Uzovnice, u kojima je učestvovala i vojska iz Bosne, sastavljena od dobrovo¬ljaca, koji su krenuli da pomognu Sokoljanima. Muslimansko stanovništvo iz sela s desne strane Drine najčešće su nastojali da se nastane na području s lije¬ve strane Drine, što bliže dotadašnjem zavičaju. Tako su se mnogi sa područja današnjih sela Trešnjica, Voljevci, Velika Reka, Crnča, Amajić, Culine, Čitluk i dr. naselili na području Drinjače, Kostijereva, Glodi, Kamenice, Novog Sela i drugdje pored Drine. Sačuvano predenje kaže da su Čikarići izTrešnjice doš¬li u Kamenicu (zaselak Bajrići - Bajramovići). Srpska vojska nije se usudila da izvrši iseljavanje sela oko samog Sokola, zbog zaštite koju su ovim selima pružali topovi iz sokolske tvrđave. Radi se o selima Aluga, Zakućani, Mala, Donje Poštenje, Laze, Peći, Kozle, Bučje i Petre (danas Šljivova), u koja su se 1835. godine vratila i većina onih koji su prethodne godine iseljeni u Bosnu. Tako ostaje sve do konačnog iseljenja Sokola 1862. godine, na osnovu odred¬bi konferencije u Kanlidži, kojom je Turska bila primorana pristati da poruši tvrđave Soko i Užice. Stanovnici Sokola su konačno iseljeni u oktobru 1862. godine, uglavnom u kasabu Kozluk kod Zvornika.

Iseljavanje muslimanskog stanovništva iz Užičke nahije išlo je po srpske vlasti lakše nego što je bio slučaj sa Sokolskom nahijom. Do 1834. godine iseljeno je svo muslimansko stanovništvo iz okoline Užica, Požege i drugih mjesta. Naseljavali su se u Bosni, neki su samo prešli Drinu i naselili se u području uz samu lijevu obalu, vjerovatno priželjkujući povratak na svoja imanja. Gradsko muslimansko stanovništvo u kneževini Srbiji ostalo je do 1862. godine, kada je odredbama Carigradske konferencije Turska primorana da prihvati iseljavanje i iz preostalih šest gradova. Srpske vlasti, da bi ubrzale iseljavanje, obezbijeđivale su kola za prevoz muhadžira. Iseljavanje je izvršeno u tri etape, od 19. do 28. septembra 1862. godine, preko Bajine Bašte i dalje za Bosnu. Muhadžiri iz naselja iz okoline Užica, koji su tri setih godina XIX vijeka bili primorani napustiti svoja imanja mahom su se naseljavali po selima u Bosni odmah uz Drinu. Ilustrativan je primjer Memića koji su porijeklo iz Jabuke kod Užica, a prema porodičnom predanju nakon što su bili prisiljeni napustiti imanja jedan brat se naselio u Glođe, drugi u okolinu Srebrenice a treći na područje današnjih Memića kod Kalesije. Mnogi muhadžiri su dugo pokušavali naplatiti odštetu za svoja imanja. Gradsko stanovništvo je imalo organizovano iseljavanje, i najčešće su razmještani su po kasabama u Bosni, od kojih su neke i formirane za tu svrhu: Kozluk, Brezovo Polje, Gornja Azizija (Bosanski Samac), Donja Azizija (Orašje), mada se jedan broj opredijelio za kupovinu imanja u selima uz Drinu. Tako su se Baručići, koji su živjeli u Užicu, naseljavali u Kostijerevu, Kamenici i Saračima kod Kalesije. Obeštećenje za imanja samo su neki uspjeli naplatiti, a i tada su bila ispod stvarne vrijednosti. Mnogi su pri tome zakinuti, pogotovo iz sela oko Užica, Požege i drugih kasaba u Srbiji.

Iseljavanje muslimanskog stanovništva iz Užica, Požege, Sokola, Krupnja, Loznice, Lješnice i drugih kasaba i sela u njihovoj okolini često je bilo praćeno otvorenim protjerivanjem i zločinima za koje se veoma malo zna i koji su uglavnom ostali dio predanja u porodicama užičkih i drugih muhadžira. Od svih prekodrinskih kasaba i naselja jedino su kasaba Mali Zvornik i selo Sa- kar u neposrednoj blizini Malog Zvornika ostali neiseljeni, kako zbog odlučnosti stanovnika da ostanu, tako i zbog zaštite zvorničke tvrđave, i tako je ostalo i dan danas. Navedeno područje Malog Zvornika i Sakara ostalo je u sastavu Zvornika i Bosanskog ejaleta sve do 1878. godine, kada je odlukama Berlinskog kongresa dodijeljeno Srbiji. Pobune hrišćanske raje raje u Bosni, inicirane i pomagane od Srbije i Crne Gore, izbijaju iza polovine XIX vijeka, a posebno je značajan ustanak 1875. godine. Pobunom je zahvaćena Hercegovina, Krajina, Istočna Bosna, Sandžak i druga područja. Srbija je aktivno učestvovala u ovim zbiva¬njima, kroz pomaganje ustanka i ubacivanje naoružanih grupa, jedna takva grupa razbijena je kod mjesta Đevanje, između Zvornika i Drinjače. Zabilježeno je da su 22. avgusta 1875. godine kod karaule u Đevanju vođene borbe između pogranične vojske i naoružane grupe od oko dvije stotine Srba, koja se pokušala prebaciti na bosansku stranu i bila odbijena. Bilo je i drugih ubačenih grupa iz Srbije (kod Sepka, Malog Zvornika, zatim kod Višegrada i na drugim dijelovima uz Drinu), u borbama sa njima pored regularne vojske učestvovao je i bašibozuk (rezervisti) sa šireg područja Zvornika, Srebrenice, Kladnja, Gornje Spreče i Birča. Bune pravoslavne raje nastavljene su i naredne godine, s tim što je objavom rata Turskoj Srbija, umjesto prikrivenog učešća kroz slanje naoru¬žanih grupa, prešla na otvoreni rat. Iz Srbije je Drinu kod Bijeljine prešla srbijanska vojska pod komandom ruskog generala Vlajkovića, ali su odbijeni nakon borbi u julu 1876. godine. U tim borbama sa srbijanskom vojskom u Trnjacima kod Bijeljine poginuo je bimbaša Hifzi-beg Đumišić, koji je pred¬vodio bataljon redife (rezervista) iz Tuzle. Bio je izuzetno popularna ličnost u narodu, njegova pogibija opjevana je u jednoj baladi koja se i danas može čuti. Vojska iz zvorničkog sandžaka bila je raspoređena duž Drine, a zabilježene su borbe i iznad Malog Zvornika.

 

Austrougarski period

Prema dostupnim izvorima može se sa sigurnošću pretpostaviti da su u otporu ulasku austrougarske vojske u Bosnu učestvovali i ljudi sa šireg područja Zvornika i Srebrenice. Glavna ličnost otpora ulasku austrougarske vojske na području sjevero¬istočne Bosne bio je pljevaljski muftija Semsekadić. Idući od Pljevalja prema Tuzli u svakom mjestu kroz koje je prolazio pridruživali su mu se odredi za otpor. Petog avgusta muftija Semsekadić je krenuo prema Glasincu, gdje ga je čekala vojska sastavljena od 300 pješaka i konjanika. U Vlasenicu je stigao 7. avgusta gdje mu se pridružilo još 300 vojnika. Zatim se 8. avgusta uputio prema Tuzli, a u putu mu se pridružio Alija Džaferagić sa Zvorničanimaa. Prije muftijinog dolaska u Tuzlu sakupila se vojska od 3.500 ljudi koju je uglavnom iz zvorničkog kraja doveo Hadži Selim-beg Sahinpašić. Čim je stigao u Tuzlu Semsekadić je preuzeo komandu nad vojskom. Svrgnuo je mutesarifa zvorničkog sandžaka Muhjudin - pašu i umjesto njega postavio Aliju Džaferagića, a za tuzlanskog kadiju imenovao Nurudin ef. Hafizovića iz Rogatice. Neki Tuzlaci, koji su sakupljali potpise od naroda i pozi¬vali austrougarsku vojsku da dođe u Tuzlu i uspostavi red, nisu smjeli da dočekaju Semsekadića, pa su pobjegli iz Tuzle. U otporu je učestvovao i odred ustanika sa 450 ljudi, sa šireg zvorničkog područja, a predvodili su ih bimbaša Risto Popović i Dorđo Nikolić, juzbaša. Nakon višemjesečnih borbi na prilazima Tuzli i pada Tu¬zle, Semsekadić je pokušao organizovati odbranu na područjima koja Austrijanci još nisu bili zauzeli, ali kada nije uspio nagovoriti Zvorničane da mu se pridruže u odbrani Zvornika, otišao je prema Srebrenici, pa u Sandžak. Zvornik je zauzet 27. septembra 1878. godine i tako su završene vojne operacije u sjeveroistočnoj Bosni. Austrijanci su početkom novembra krenuli preko Romanije gdje je došlo do žesto¬ke bitke 21. septembra kod Bandin Senkovića sa 7.000 branilaca pod Selimbegom Selmanovićem.

Dolaskom austrougarske vlasti vrši se reforma u mnogim oblastima, u skladu sa tadašnjim uređenjem. Reformiše se sistem uprave, vrši premjer i ustrojavaju kata-starske i gruntovne knjige, dolazi do izgradnje komunikacija, industrijalizacije. Po-dručje Kamenice i Glodi se u administrativnom smislu vezuje za Zvornik. Nared¬bom zemaljske vlade od 7. januara 1880. godine opština Kamenica sa navedenim mjestima izuzeta je iz kotara Srebrenica i dodijeljena kotaru Zvornik. U pogledu komunikacija ovo područje i dalje ostaje izvan značajnijih puteva. Iako 49 relativno blizu, područje nije bilo povezano na put dolinom Drine. Takođe ni novi put od Capardi prema Vlasenici nije prolazio područjem, bio je još da'ji od starog puta iz Zvornika prema unutrašnjosti Bosne, preko Snagova, Mutevelića hana i Papraće. Bilo je određenih planova da područje bude uključeno u mrežu planirane izgradnje pruga kroz povezivanje sa područjem Gornje Spreče i dalje prema Tuzli i Doboju, kao i prema Zvorniku na drugoj strani, ali do realizacije nije došlo. Iz istog razloga nije bilo ni značajnije eksploatacije šume, kao ni istraživanja i eksploatacije ruda. Načinjen je izvjesni pomak vezivanjem za kotar Zvornik, što je i prirodnije od Srebrenice. Područje sve više gravitira Zvorniku, koji se sve više razvija kao trgovačko mjesto, preko kojeg se počinje razvijati izvoz drveta, naročito iz područja uz samu Drinu. Takođe se otvaraju tržišta za izvoz poljoprivrednih proizvoda preko Zvornika (šljive, jabuke, orasi, žitarice...). Austrija uvodi i nove vrste komunikacije, tako je zabilježeno i otvaranje pošte u Drinjači 1914. godine. Prema prvom austrougarskom popisu od 16. juna 1879. godine Kamenica je općina (džemat) u kotaru Srebrenica, okrug Zvornik. Tadašnja općina Kamenica obuhvatala je mjesta: Đevanje, Glodi, Kamenica pravoslavna, Kamenica turska, Kostijerevo pravoslavno i Kostijerovo tursko, Kusonje pravoslavne i Kusonje turske, Liješanj i Novo Selo. Mjesto Kamenica turska imala je 89 kuća i 588 stanovnika muslimanske vjere, a Kamenicapravoslavna 42 kuće sa 260 stanovnika pravoslavne vjere. Prema istom popisu naselje Glodi je imalo 36 kuća sa 253 stanovnika muslimanske vjere.

Prema rezultatima narednog austrougarskog popisa od 1. maja 1885. godine mjesto je podijeljeno po religijskoj pripadnosti, Kamenica turska i Kamenicapravoslavna, u katastarskoj općini Kamenica. Kamenica turska imala je 120 kuća i 689 stanovnika muslimanske vjere. Prema zanimanju evidentirani su uglavnom kao slobodni teža¬ci, takođe je navedeno da ima 1 obrtnik i 1 hodža. Kamenicapravoslavna je imala 42 kuće i 280 stanovnika pravoslavne vjere, evidentirani uglavnom kao kmetovi. Prema rezultatima popisa od 1. maja 1885. godine mjesto je navedeno pod nazi¬vom Glodi, u katastarskoj općini Kamenica, i imalo je 54 kuće i 304 stanovnika muslimanske vjere, po tadašnjem statusu uglavnom slobodni težaci. Popisom od 22. aprila 1895. godine Kamenica turska je imala 189 kuća i 867 stanovnika, od toga 750 stanovnika muslimanske i 117 pravoslavne vjere.

Po statusu bila su 3 posjednika, 134 slobodna zemljodjelca, 19 kmetova, 7 koji su bili slobodni zemljodjelci i kmetovi ujedno, kao i 6 ostalih.45 Zaseoci odnosno mahale po ovom popisu su Alići, Bajramovići, Čančari, Donja Ka¬menica, Fatići, Kačevac, Kozjak, Kunići, Lazac, Lemino brdo, Mahići, Matičin brijeg, Maškalić, Mujići, Muratovići, Njive, Popovići, Ramići, Sujići, Sahmano- vići i Veljaglava. Evidentirano je da u Kamenici postoje dvije džamije i jedan mekteb.

Kamenica srpska imala je 41 kuću i 287 stanovnika, od toga 2 muslimanske, 282 pravoslavne i 3 rimokatoličke vjere. Po statusu evidentirana su 23 slobodna zemljodjelca i 6 kmetova. Zaseoci Kamenice srpske su: Čitluk, Drinjača, Dud,, Jezero, Kalebače, Kukolji, Mahići, Poljane. Ovim popisom neka naselja koja u geografskom smislu pripadaju području Kamenice, popisana su u okviru opština Đevanje i Liješanj. Đevanje se sastojalo od zaseoka Devanje (vjerovatno Donje Đevanje) i Kamenica, sa 51 kućom i 238 stanovnika, od čega 32 stanovnika muslimanske i 202 stanovnika pravoslavne vjeroispovijesti, po statusu 3 slobodna zemljodjelca i 37 kmetova. Liješanj se sastojao od zaselaka Borike, Devanje (vjerovatno Gornje Devanje), Jovanovići, Mijatovići, Mikići, Miljanovići, Nikolići, Studenci i Veoča, sa 59 kuća i 423 stanovnika pravoslavne vjeroispovijesti. Po statusu evidentirana su 44 kmetovska domaćinstva i 13 slobodnih zemljodjelaca, ujedno i kmetova.

Popisom od 22. aprila 1895. godine Glodi imaju status opštine u okviru ko¬tara Zvornik, a rezultati popisa stanovništva su: 74 kuće (49 nastanjenih i 25 nenastanjenih) sa 367 stanovnika muslimanske vjeroispovijesti. Po statusu evidentirani su kao posjednici (8), slobodni zemljodjelci (27) i kmetovi (12). Po ovom popisu u okviru Glodi navedene su sljedeće mahale odnosno zaseoci: Hamzabegovići, Dedići, Kajići, Nebirići, Čikare (Čikari) i Duga Njiva. Takođe je navedeno da u Glodima postoji džamija i mekteb.

Prema popisu iz 1910. godine Kamenica turska je imala 203 kuće (od čega 30 nenastanjenih) i 839 stanovnika muslimanske vjere, a Kamenica srpska 45 kuća sa 324 stanovnika pravoslavne vjere.

Rezultati posljednjeg austrougarskog popisa stanovništva od 10. oktobra 1910. godine pokazuju da su Glodi u statusu seoske općine, sa ukupno 407 stanovnika muslimanske vjere. U Glodima je evidentirano ukupno 88 kuća, od čega 17 nenastanjenih.

Izbijanje prvog svjetskog rata donijelo je stradanja stanovništva. Za rat spo¬sobni mobilisani su i ginuli na ratištima na Drini i zapadnoj Srbiji, na Galiciji i Karpatima i drugim frontovima. Harale su epidemije, posebno je velike žr¬tve odnijela ona iz 1917. godine. Sire područje oko Zvornika bilo je poprišteteških borbi na na Drinskom frontu, u Mačvi, na Mačkovom kamenu, kod Ljubovije, gdje su u septembru 1914. godine s jedne strane napadale austro¬ugarske jedinice mahom popunjene Bošnjacima i Hrvatima iz Bosne i Herce¬govine, a branile su se jedinice Dunavske divizije, prvog i drugog saziva. Bilo je puno gubitaka, a srpska vojska se nije uspjela održati na Mačkovom kame¬nu, iako su u borbama prepolovljene obje navedene srpske divizije.

Takode, u teškim borbama na Gučevu, prema pisanju hrvatskog historiča¬ra Pavičića, koje je zauzeto šestog novembra 1914. godine, uz elitne hrvat¬ske domobranske jedinice, učestvovali su i Bosanci iz 16. korpusa, mahom iz Hercegovine. U borbama prsa u prsa na Gučevu izginuo je praktično cijeli Rudnički odred četničkog vojvode Tankosića, pripadnika "Crne ruke". Od 700 boraca početkom borbi ostalo je svega 50 na kraju. Bošnjaci su se isticali junaštvom i odvažnošću, disciplinom i gdje god su se borili ulijevali su strah neprijateljima. Teške borbe vodene su i na mostobranima na Drini, nizvodno od Loznice, na Adi Kurjačici, kod Batra. S druge strane, srbijanska vojska je u jesen 1914. godine nastojala ubaciti jedinice preko Drine na bosansku stranu, čak su na području između Vlasenice i Han-Pijeska imali početnih uspjeha, ali su nakon toga razbijeni.

Bošnjaci sa područja sjeveroistočne Bosne uglavnom su ratovali u sastavu III bosanskohercegovačke regimente, zajedno sa Hrvatima i drugim vojnicima iz tadašnjeg Tuzlanskog okruga, a učestvovali su u mnogim bitkama. U avgustu 1914. godine učestvuju u zauzimanju Sapca (18. avgusta 1914. godine), a u septembru 1914. godine sa drugim jedinicama, mahom iz Hrvatske, učestvu¬ju u teškim borbama na Mačkovom kamenu i drugdje.

 

Drugi svjetski rat

Nakon raspada Kraljevine Jugoslavije u kratkotrajnom aprilskom ratu 1941. godine područje Kamenice, kao i ostali dijelovi Bosne, ulazi u sastav Nezavisne države Hrvatske, tačnije u područje Velike župe Usora i Soli. Sjedište opštine bilo je u Drinjači, načelnik opštine bio je Salko Memić, a sekretar Aljo Hamzabegović.

Dolazi do mobilisanja vojno sposobnog stanovniš¬tva u domobranske jedinice, koje su bile predstav¬ljale regularnu vojsku novonastale države. Na ovom području najbliža domobranska posada nalazila se u Drinjači, dok se komanda manje domobranske je¬dinice jedno vrijeme nalazila u Redžićima. Početkom avgusta 1941. godine, na području Birča i dijelu srednjeg Podrinja, naseljenog pretežno srp¬skim stanovništvom, dolazi do ustanka srpskog sta¬novništva protiv vlasti NDH. Zbog blizine Srbije jak je uticaj četničkog pokreta, dok se uticaj partizana slabije osjećao, tako da kasniji razvoj situacije potvr¬đuje dominaciju pročetničkih snaga među ustanici¬ma. Ustanak se odvijao kroz napade na žandarmerij- ske stanice, tako je između ostalog, petog avgusta izvršen napad i zauzimanje žandarmerijske stanice u Sekovićima, šestog u Milićima a sedmog i osmog av¬gusta u Papraći.

Na području Birča, dijela Podrinja i Gornje Spreče (Papraća, Liješanj, Raševo, Zelinje i Kravica), sa kojim je graničilo područje Kamenice, Glodi i Cerske, u ustanku su dominirale pročetničke snage, tako da se ustanak ubrzo pretvorio u napade na bošnjačko stanovništvo, ubistva, pljačke i protjerivanje. Na ovom području kao četničke vojvode pominju se Sredoje Popović, Luka i Jovan Ze- kić, Lazar Savić i drugi. Ustanici su već u avgustu pod svoju kontrolu stavili najveći dio vlaseničkog a ubrzo i srebreničkog kotara (sreza), u septembru i dio zvorničkog i tuzlanskog. Masovniji zločini nad Bošnjacima dogodili su se u Sopotniku kod Drinjače, od strane četnika s područja Bratunca, takođe zlo¬čina je bilo i na području Kamenice (prilikom napada u jesen 1941. godine) i Glodi (za vrijeme četničke okupacije 1941. godine), na području Cerske i drugim mjestima.

Partizanski pokret nije imao značajniji uticaj, njegov uticaj bio je ograničen uglavnom na mjesta u dodiru sa teritorijom pod četničkom kontrolom. Cilje¬vi i partizana i četnika u toj fazi su slični, "nacionalno" oslobođenje zemlje, a prvog oktobra 1941. godine u Drinjači partizani i četnici sklapaju sporazum o zajedničkoj operativnoj komandi. Sporazum su potpisali Svetozar Vukma- novič Tempo i Rodoljub Čolakovič s partizanske strane, a Jezdimir Dangič s četničke strane.

Ustaničke snage su zauzele određena naseljena mjesta, slabo branjena od stra¬ne domobrana, dok je njemačke vojske bilo veoma malo. U izuzetno teškom položaju našlo se područje Kamenice i Glodi, u blizini nije bilo nikakve vojne snage koja bi ih zaštitila. Vojno sposobni muškarci su uglavnom već bili mobi- lisani u domobranske jedinice NDH, a oni koji su se nalazili u Glodima imali su samo nešto lovačkog i starog oružja.

Nakon partizansko-četničkog ustanka područje Glodi i Kamenice se našlo unutar zone pod četničkom kontrolom. Prema iskazima savremenika tih događaja četnici su na područje Glodi došli iz pravca Medoša, i kako nije bilo nikakvih naoružanih snaga da im se suprostave, pa prema tome ni otpora, bez zaustavljanja su produžili prema Glođanskom brdu u nastojanju da opkole područje. Dan kasnije produžili su prema Veljoj glavi. Bilo je to vjerovatno krajem jula ili početkom avgusta, u doba žetve pšenice. Bošnjaci Glodi izbjegli su na područje Ravni, gdje su proveli tri dana. Četničko rukovodstvo poslalo je nekoliko muhtara iz Cerske, s porukom da se stanovništvu može vratiti i da se svima garantuje sigurnost. Vjerujući tim obećanjima, vjerujući u suživot sa komšijama Srbima, vratili su se kućama i ostali su da žive u svojim naselji¬ma. Po postignutom sporazumu predali su oružje, uglavnom lovačko, koje su odvezli u Kompolje. Neko vrijeme bilo je mirno, uz povremena patroliranja četnika iz Liješnja. Međutim, četnici ubrzo pokazuju svoje pravo lice, počelo je sa odvođenjem stoke, sporadičnim paljevinama nekih objekata a onda se nastavilo zatvaranjem svih sposobnih muškaraca u nekoliko kuća u Glodima. Zatim se počelo sa odvođenjem noću po nekoliko muškaraca iz tih improvi- zovanih zatvora, navodno radi upućivanje na obavljanje poslova vezanih za berbu duhana u Bratunac. Noć uoči Bajrama krajem 1941. godine četnici su odveli 17 ljudi iz Glodi prema Novom Selu i tamo ih pobili. Napadi srpskih ustanika na područje Kamenice uslijedili su ubrzo nakon ustanka na širem području, u avgustu. Prethodno su se četnici prvo pojavili na Jeviku, što je dovelo do uznemirenja stanovništva Gornje Kamenice i prvih žrtava. Sve to dovodi do iseljavanja bošnjačkog stanovništva iz tog područja, odnosno odlaska u muhadžirluk, iz kojeg su se vraćali tek 1944. godine. Naj¬više muhadžira došlo je u Zvornik i naselja oko Zvornika (Kula Grad, Divič, Snagovo), a neki su otišli prema Gornjoj Spreči, posebno oni koji su imal rodbinskih i drugih veza. Tako su Omerovići bili muhadžiri u Memićima, a Ibrahimbegovići u Međašu kod Kalesije. Dio stanovništva Kamenice, po¬sebno iz gornjokameničkih sela, izbjegao je prema Zvorniku, najviše na Kula Grad. Prilikom najvećeg četničkog napada na područje Kamenice, vjerovatno krajem septembra, oni koji nisu uspjeli na vrijeme izbjeći preko Velje glave, prije negp što su se spojile četničke snage od Drine i one iz pravca Papraće, bili su zvjerski ubijeni. 

U isto vrijeme nastavlja se saradnja partizana i četnika. U Vlasenici je po nje¬nom zauzimanju od strane združenih partizanskih i četničkih jedinica formiran zajednički partizansko-četnički operativni štab za istočnu Bosnu u kojem su od strane partizana bili Rodoljub Čolaković i Slobodan Princip-Seljo a od četnika Jezdimir Dangić i Sergije Mihajlović. Takođe, održana je i partizansko-čet- nička konferencija u Vlasenici 16. novembra 1941. godine, po pitanjima dalje saradnje partizanskih i četničkih snaga, a formirana je i mješovita komisija da izradi platformu. Zbog popustljivog stava prema četnicima rukovodioci parti¬zanskog pokreta bili su nešto kasnije kritikovani od strane Josipa Broza Tita Krajem septembra 1941. godine partizani i četnici su zajedno napali Zvornik, uspjeli su prodrijeti na periferiju, međutim okrenuli su se pljački i bili uz značajne gubitke protjerani nazad. Ustanici, tačnije četnici i partizani držali su cestu za Zvornik do pred Divič, takođe su držali položaje grebenom Velje glave i dalje prema Papraći. Prije toga napadali su na Mladevac, ali su odbijeni uz puno žrtava.

Dva mjeseca kasnije, odmah iza Nove godine, oslobođena je Velja glava a četnici protjerani. Bilo je to u okviru šire ofanzive domobranskih i njemačkih jedinica, koja je započela 7/8. januara, na pravcima Zvornik-Papraća-Šekovići i Zvornik-Drinjača. Kako su četnici morali angažovati sve snage na frontu na Veljoj glavi, zatočeni Glodani su iskoristili priliku i oslobodili se, a onda mada goloruki, formirali straže oko sela. Prilikom drugog četničkog napada, počet¬kom proljeća 1942. godine, stanovnici Glodi su izbjegli na Kulu i Zvornik. Poznati su slučajevi da su i neke partizanske jedinice u to vrijeme koristile paljenje kuća prilikom napada na muslimanska sela, pri čemu navodi primjer partizanskog napada na Cersku u proljeće 1942. godine . Poslije učestalih četničkih zločina nad bošnjačkim stanovništvom na područ¬ju sjeveroistočne Bosne, radi zaštite bošnjačkog stanovništva organizovana je muslimanska legija. Formiranje legije na području sjeveroistočne Bosne pro¬isteklo je iz kruga bošnjačkih predstavnika svjesnih teške situacije u kojoj se narod našao. Četnički zločini, naročito masovni i brutalni u istočnoj Bosni, ali i u bližem okruženju dovode kod istaknutih predstavnika bošnjačkog na¬roda do ubrzavanja aktivnosti na realizaciji inicijativa za formiranje lokalnih jedinica za zaštitu stanovništva. Ove inicijative, pogotovo u situaciji kad do¬mobranstvo, kao regularna vojska NDH nije moglo zaštititi narod od četnič¬kih zločina, uporedo sa inicijativama za neku vrstu autonomije Bosne, bile su predmet čestih razgovora na raznim nivoima. Tako se i veliki župan Usore i Soli Ragibaga Čapljić na zboru u Puračiću polovinom septembra izjasnio za formiranje lokalne muslimanske legije. Ustanički, četničko-partizanski na¬pad i stradanje Devetaka 12. novembra 1941. godine, a odbrana Puračića dan kasnije stavlja u prvi plan odbrane Muhamedagu Hadžiefendića, tada zapo¬vjednika 3. bojne Osme domobranske pukovnije, koji počinje raditi na formi¬ranju jedinica za zaštitu muslimanskih sela. Stradanje Koraja i napadi ustanika na druga područja samo su ubrzali ove aktivnosti, tako da se Hadžiefendić 7. decembra nalazi na prijemu kod Kvaternika u Zagrebu, kako bi obezbijedio logističku podršku za formiranje legije. Po povratku, 20. decembra 1941. godine saziva načelnike općina, muhtare i knezove, da bi narednog dana imao popisana 922 dobrovoljca. Kao datum formiranja legije uzima se 22. de¬cembar 1941. godine, pod zvaničnim nazivom Dobrovoljački odjel narodnog ustanka bojnika Hadžiefendića. Dan kasnije, 23. decembra pristupa još 500 dobrovoljaca, tako da popularno nazvana Muslimanska legija ubrzano narasta u snažnu pukovniju. Daljim širenjem legija je u martu 1942. godine prerasla u "Zdrug dobrovoljačke legije Hadžiefendića", sa pet hiljada pripadnika razvr¬stanih u šest bojni. U julu 1942. godine konačno je prerasla u "Dobrovoljač- ko-domobransku pukovniju" (DOMDO pukovnija), koja je pokrivala po-dručje od Zvornika i Bijeljine do Gračanice, i od Kladnja do Orašja i Samca, sa bojnama u Bijeljini, Brčkom, Gračanici, Zvorniku, Kladnju i Međašu (kod Kalesije), što predstavlja teritoriju površine oko 6 000 kvadratnih kilometara. Ustrojavanje Legije u Podrinju počinje početkom 1942. godine, i može se uzeti da je formiranje jedinica legije u Zvorniku i okolnim selima okončano u ljeto 1942. godine. Zapovjednik 6. bojne Hadžiefendićeve legije, koja je pokrivala šire područje Zvornika, bio je Mustaj-beg Alibegović. U jednom iz¬vještaju iz oktobra 1943. godine zvornička bojna više se ne pominje, iz čega se može zaključiti da više nije postojala. Struktura i razmještaj zvorničke bojne i manjih jedinica iz njenog sastava ne može se rekonstruisati zbog nedostatka dokumentacije. Na području Kamenice i Glodi legija je imala položaje na Veljoj glavi, na Glođanskom brdu, zatim iznad Maskalića i drugdje. Legionari su danju obavljali svakodnevne poslove, radili na njivama i drugdje, a nave- če bi ponijeli nešto za jelo, vodu i naoružani čuvenom puškom "duginjom" odlazili na položaj. Legionari su bili organizovani kao jedna vrsta teritorijalne odbrane, sa jedinicama po selima, slabo uvezani u jedinstvenu komandu. Pre¬ma kazivanju savremenika tih dogadaja, kao i rijetkih živih pripadnika legije, na širem području Zvornika kao glavnog zapovjednika jedinica legije navode Mehmeda Arpadžića, poznatog kao Arpadžija. Na samom području Kameni¬ce i Glodi kao komandiri pojedinih lokalnih jedinica legije pominju se: Smajl Turnadžić iz Cerske, Nurija Hrnjić iz Glodi, Zaim Ibrahimbegović iz Leminog Brda, Omer Hrustić iz Alića, Huso Omerović iz Hodžića, Suljo Mehmedović iz Donje Kamenice, Bajro Mehmedović iz čančara, Meho Begić iz Zvornika i dr. U narodnom pamćenju, posebno u pričama danas rijetkih živih boraca legije, medu onima koji su komandovali legijom posebno mjesto zauzimaju Zaim Ibrahimbegović iz Leminog Brda, koji je komandovao legijom na Veljoj glavi, i Meho Begić iz Zvornika, neustrašivi voda ceranske legije. Strateški značaj Velje glave posebno je došao je do izražaja u toku II svjetskog rata, tako da dok je legija kontrolisala Velju glavu stanovništvo se osjećalo si¬gurnim. U borbama sa četnicima oko prevlasti nad Veljom glavom od strane kameničke legije likvidiran je četnički vojvoda Lazar Savić, zvani Čopija. Uporedo sa mobilizacijom u domobranske jedinice, samo u nešto manjoj mje¬ri, vršena je mobilizacija i u njemačku vojsku. Nakon pete ofanzive i bitke na Sutjesci, na šire područje Zvornika dolaze partizanske jedinice, kojima uspije¬va da početkom jula 1943. godine kratkotrajno zauzmu Zvornik. Zbog loših iskustava sa ustaničkim jedinicama s početka rata, na vijest da dolaze partizani iz pravca Udrča, mještani Glodi i drugih mjesta izbjegli su prema Zvorniku. Krajem ljeta, sa mobilizacijom ljudstva za Handžar diviziju, počinje osipanje jedinica muslimanske legije. Na širem zvorničkom području ono počinje već u julu, dok na širem tuzlanskom području legija praktično prestaje postojati početkom oktobra 1943. godine kada su partizani zauzeli Tuzlu i likvidirali Muhamedagu Hadžiefendića. Manji dio, uglavnom komandni kadar iz gra¬dova, prilazi partizanskom pokretu, jedan dio je već ranije mobilisan u Han- džar diviziju, a najveći dio legionara prilazi novoformiranom Zelenom kadru. Zeleni kadar je u julu 1943. godine na prostoru Medede, između Kalesije i Šapne, osnovao Nešad Topčić, profesor iz Zvornika i potomak ugledne fami¬lije Topčića. 

Do zvaničnog formiranja Zelenog kadra, pod nazivom "Bosanski planinci" u sastavu 10. posadnog zdruga, došlo je 18. januara 1944. godine. Formira¬no je 10 bojni Zelenog kadra, od kojih je Prva bojna u Međašu kod Kalesije (Međaška bojna), Druga u Živinicama, Četvrta u Miričini, Peta u Srebre- niku, Šesta u Teočaku, Sedma u Zvorniku, Deveta u Gračanici i Deseta u Bosanskom Samcu. Najbliži Topčićevi saradnici bili su Husein Alić iz Sarača, Ibro Salihbegović iz Baljkovice, Meho Sinanović iz Miljanovaca, Safet Pjanić iz Rainaca, Hasan Bektić iz Prnjavora, braća Ferizović iz Tupkovića, Ruvejd Zulić (Vejzović) iz Međaša, i drugi. 

I Bošnjaci sa područja Kamenice i Glodi bili su obuhvaćeni mobilizacijom u Handžar diviziju. Poslije obuke u Nojhameru u Njemačkoj upućeni su u Slavoniju, odakle su prebačeni u Mađarsku na front protiv sovjetske Crvene armije. Zatim slijedi povlačenje u Podravinu, gdje se većina uključila u nepre¬gledne kolone pripadnika raznih formacija NDH i njemačke vojske, koje su se povlačile prema zapadu. Mnogim Bošnjacima se tada gubi svaki trag, a samo su se rijetki uspjeli spasiti. Jedan od njih je i Ahmet Ahmetović, koji je nakon prebacivanja preko Drave dospio među partizane i nastavio rat u njihovim je¬dinicama. Medu onima koji su se uspjeli vratiti po završetku II svjetskog rata je Muhamed (Redže) Mehmedović iz Agića. On je uspio da se nakon dugog putovanja, uglavnom pješice, prebaci iz Njemačke i stigne kući. Žrtve i zločini nad Bošnjacima Kamenice i Glodi u toku II svjetskog rata nisu do sada istraživani i ostali su samo dio usmenog kazivanja, obično čuvanom u užim porodičnim krugovima. Neki od tih zločina su: odvođenje 17 ljudi iz Glodi od strane četnika uoči Bajrama 1941. godine, koji su pobijeni u No¬vom Selu; svirepo ubistvo Salke Rizvića, imama i matičara u Glodima, koji je odveden od strane četnika na Presjedo iza Udrča i u isječen na komade; od¬vođenje i ubistvo Salke Memića, muhtara i načelnika opštine u Drinjači, koji je odveden prema Smajkanovom hanu i ubijen od strane jedinice raševskih četnika, koji su tek bili prešli u partizane; ubistvo više članova familije Ku¬nić (Beganović), svirepo ubistvo Huse (Vejza) Bajrića i Rame Mehmedovića (Šerfića) krajem rata i dr. Naročito su se u zločinima isticali neki komandiri partizanskih jedinica, koji su prethodno, pred kraj rata, prešli iz četnika u partizane.

Žrtve medu Bošnjacima Glodi u toku II svjetskog rata su: Mujo (Nurbeg) Hamzabegović (1890), Nurija (Nurbeg) Hamzabegović, Omer (Haso) Ham- zabegović (1920), Safet (Haso) Hamzabegović (tabor imam), Osman (Sal- ko) Hamzabegović, Muradif (Salko) Hamzabegović, Dedo (Nuhan) Ham¬zabegović, Zeho (Nuhan) Hamzabegović, Hasan (Ibrahim) Hamzabegović, Mehmed (Ibrahim) Hamzabegović, Mehmed (Smajil) Šahinović (1880), Ne- zir (Mehmed) Šahinović, Husein (Mehmed) Šahinović, Mustafa (Mehmed) Šahinović, Mujo Šahinović, Šaban Suljičić, dva sina Mehmeda Suljičića, Ha¬san Suljičić sa sinom, Murat Suljičić sa sinom, Hasan (Zulfo) Čikarić (1885), Mujo Kalajdžić, Salko Memić (muhtar i načelnik opštine u Drinjači), Muha¬med (Smajil) Hrnjić (1916), Mumin (Osman) Hrnjić (1896), Nezir (Smajil) Hrnjić (1920), Smajil (Haso) Hrnjić (1890), Meho (Ibro) Kalajdžić (1894), Avdo (Suljo) Memić (1916), Suljo (Ibro) Memić (1890), Salko (Suljo) Rizvić (1904), Rizvo Rizvić...

Žrtve iz Donje Kamenice su: Mustafa (Suljo) Čikarić (1904), Alija (Salko) Alić (1880), Husejn (Alija) Alić (1909), Huso (Vejz ili Fejzo) Bajrić (1913), Avdan (Šaćir) Fejzić (1906), Muhamed (Nazif) Fejzić (1906), Nazif (Bećir) Fejzić (1865), Šaćir (Bećir) Fejzić (1870), Hamid (Mujo) Hrustić (1898), Đulsa (Haso) Husić (1920), Mujo (Fejzo) Ibrahimović (1928), Salko (Hasan) Ibrahimović (1870), Redžo (Šaban) Kahrić (1924), Ramo (Adem) Mehme- dović (1923), Ramo (Mehmed) Mehmedović(1913), Hasan (Avdo) Redžić (1908), Haška (Salkan) Begić (1908)...

Žrtve iz Gornje Kamenice su: Rizvan (Zulfo) Haskić (1914), Hasan (Ramo) Jahić (1892), Hrustan (Began) Jahić (1904), Hurija (Hasan) Kunić (1895), Meho (Began) Kunić (1870), Alija (Bego) Salkić (1885), Muharem (Krajin) Salkić (1912), Bego (Suljo) Selimović (1870), Karan (Avdo) Smajić (1912), Adem (Mrkonja) Suljić (1900), Habib Čumurović, Ismet Čumurović, Zulfo Haskić, Mehan (Zulfo) Haskić, Rizvo (Zulfo) Haskić sa još dvojicom Haskića, Ismet Hrnjić, Avdo Salihović, Omer Ganić, Šemso Ganić, Krajin Alić sa 4 sina, Suljo (Šerif) Smajlović, petorica Omerovića (Lemino Brdo)... Po završetku rata neki istaknutiji Bošnjaci, koji su mobilisani tokom rata u hrvatsku ili njemačku vojsku ili su rat proveli kao istaknuti pripadnici musli¬manske legije, iako nisu učestvovali u bilo kakvim zločinima, zbog mogućeg progona sklonili su se u Kladanj i drugdje i tamo nastavili da žive (Hasan Baručić, Avdulah Ganić i dr).

 

Nakon drugog svjetskog rata

Završetkom II svjetskog rata i povratkom stanovništva iz muhadžirluka poči¬nje period vraćanja koliko toliko normalnim tokovima života i obnove kuća i drugih uništenih objekata. Područje se nalazi u sastavu mjesnog narodnog odbora Kamenica, u okviru sreza Zvornik, u sastavu Tuzlanskog okruga. Srez Zvornik formiran je u martu 1945. godine, sa 16 mjesnih narodnih odbora, medu kojima i Kamenica, Snagovo i Drinjača.64 Već prve poratne godine ob¬navlja se rad škola, tako je školske 1945/46. godine upisan jedan razred škole u Drinjači. Nije poznato da li je neko od učenika sa područja Kamenice i Glodi pohađao te godine navedenu školu.

Po popisu iz 1948. godine mjesni narodni odbor Kamenica imao je 2.072 stanovnika, od čega su se njih 1.453 izjasnili kao "neopredjeljeni muslima¬ni", 617 kao Srbi i 2 kao Hrvati. Naselje Kamenica Gornja brojalo je 170 domaćinstava sa 781 stanovnikom, Kamenica Donja 124 domaćinstva i 524 stanovnika, a Glodi 113 domaćinstava sa 531 stanovnikom. Nakon reorganizacije, na osnovu Zakona o uređenju i nadležnostima opština iz 1953. godine, uvode se narodni odbori opština, a područje Kamenice i Glodi ulazi u sastav opštine Drinjača.

Po popisu od 31. marta 1953. godine samostalna naselja na širem području Kamenice su Donja Kamenica, Gornja Kamenica, Glodi i Đevanje. Gornja Kamenica brojala je 168 kuća i 873 stanovnika, sa zaseocima: Baručići (8 kuća i 35 stanovnika), Čančari (28 kuća i 134 stanovnika), Čitluk (7 kuća i 55 stanovnika), Davidovići (8 kuća i 40 stanovnika), Gavrići (7 kuća i 44 stanovnika), Hortuci (13 kuća i 57 stanovnika), Kacevac (17 kuća i 108 stanovnika), Kunići (12 kuća i 56 stanovnika), Lemino Brdo (16 kuća i 80 stanovnika), Maričin Brijeg (17 kuća i 71 stanovnika), Mehići (20 kuća i 97 stanovnika). Poljane (2 kuće i 12 stanovnika), Popovići (10 kuća i 74 stanovnika) iTomići (3 kuće i 10 stanovnika).

Donja Kamenica brojala je 145 domaćinstava (kuća) sa 765 stanovnika, sa zaseocima: Alići (16 kuća i 77 stanovnika), Bajramovići (28 kuća i 157 stanovnika), Baščelići (5 kuća i 21 stanovnik), Donji Maskalići (15 kuća i 67 stanovnika), Gornji Maskalići (8 kuća i 42 stanovnika), Jezero (5 kuća i 30 stanovnika), Kozjak (5 kuća i 35 stanovnika), Kukolji (17 kuća i 84 stanovnika), Mahići (21 kuća i 110 stanovnika), Redžići (21 kuća i 119 stanovnika) i Sjenokos.(4 kuće i 21 stanovnik).

Đevanje je imalo 87 kuća i 458 stanovnika, sa zaseocima Baltin (2 kuće i 11 stanovnika), Donje Đevanje (23 kuće i 136 stanovnika), Gornje Đevanje (36 kuća i 180 stanovnika), Kamenica (21 kuća i 114 stanovnika) i Veoča (5 kuća i 17 stanovnika).

Glodi su brojale 113 kuća i 567 stanovnika, sa zaseocima: Duga Njiva (8 kuća i 34 stanovnika), Hrnjići (41 kuća i 197 stanovnika), Kaj ići (10 kuća i 43 stanovnika), Neberići (16 kuća i 75 stanovnika), Odžak (30 kuća i 172 stanovnika) i Ravne (8 kuća i 45 stanovnika).

Zanimljivo je da su u ovom popisu Ravne popisane u sastavu Glodi, iako geografski spadaju u područje Kamenice. Vjerovatno je to urađeno zbog činjenice da su na tom području bila imanja Glodana iz Mahale, odakle su se i doseljavali. U kasnijim popisima Ravne su u sastavu Kamenice. Novi komunalni sistem je uveden u ljeto 1955. godine. Prema Zakonu o području srezova i opština u NR BiH od 12. jula 1955. godine sva naselja dotadašnje opštine Drinjača, medu njima i Kamenica i Glodi, ulaze u sastav opštine Zvornik.

Poslijeratni period karakteriše i prisilni otkup poljoprivrednih proizvoda, po¬kušaji kolektivizacije po uzoru na sovjetski sistem, formiranje seljačkih radnih zadruga i si. Savremenici tih događaja navode brojne primjere represije ko¬jima su Bošnjaci bili izloženi, između ostalog morali su u Drinjači kupovati svinjsku mast kako bi mogli izmiriti svoj dio obaveze. Na području Kamenice vlasti nisu uspjele ostvariti da se formiraju seljačke radne zadruge, jer nije bilo interesa kod bošnjačkog stanovništva. Od zemljoradničkih zadruga najbliža je bila ona u Drinjači, koja se navodi u podacima iz 1956. godine. Zadruge se bavile trgovinom i otkupom, imale su obično sušare i još neke objekte. Pre¬dratne dućane na području Kamenice zamjenjuju zadružne prodavnice. To je vrijeme i akcija na izgradnji društvenih objekata, kao što je izgradnja škola u Gornjoj Kamenici (1948) i pedesetih godina u Glodima. Prema popisu iz 1961. godine Kamenica Donja je imala 195 domaćinstava sa 997 stanovnika, Kamenica Gornja 194 domaćinstva sa 982 stanovnika i Glodi 152 domaćinstava sa 762 stanovnika. Administrativno područje Kamenice i Glodi u tom periodu pripada jednoj mjesnoj zajednici.

Krajem šezdesetih godina XIX vijeka konačno je izvršeno presijecanje trase i izgradnja puta dolinom Kameničke rijeke, čime je područje Kamenice konačno dobilo najprirodniju komunikaciju i vezu sa putem dolinom Drine. Put je izgrađen dobrovoljnim radom i učešćem cjelokupnog stanovništva, pri čemu je svako domaćinstvo bilo dužno da izgradi dionicu određene dužine. U ovom periodu izgrađena je zgrada osmogodišnje škole u Bakračima (1968. godine), takođe i mjesni ured, ambulanta, prodavnica i dr.

Zanimljivo je da je lokacija Bakrača za izgradnju osnovne škole izabrana zbog činjenice da se nalazila otprilike na sredini između najbližih škola u Drinjači i Papraći. U Bakračima, koje je izgradnjom škole izabrano da bude centar Kamenice polako se formira naselje, koje poprima oblik varošice, kakve su u poslijeratnom periodu nastajale širom Bosne. Škola u Bakračima počinje sa radom 1968. godine, u početku kao čeverogodišnja škola. Naredne godine počela je nastava i u V i VI razredu. Škola u Bakračima je počela sa radom kao odjeljenje škole u Drinjači. Kasnije je ustanovljena kao osnovna škola, i imala je dvije područne škole, u Glodima i Gornjoj Kamenici. Krajem osamdesetih godina, broj učenika se kretao od 950 do 1200. U peri¬odu od 1978. do 1991. godine škola je nosila ime Ive Andrića. Istaknuti uči¬telji i nastavnici škole u Bakračima, prema značajnom učinku koji su ostavili kod svojih učenika i kod stanovništva, su Ibrahim Bajrić, Nejra Edrenić, Irfan Nevzatović, Vitomirka Igić i drugi.

Od ostalog zaposlenog osoblja značajno je pomenuti Muhameda Mehmedovića, koji je bio radnik škole od njenog osnivanja. Škola je bila i mjesto održavanja kulturnih manifestacija, priredbi, predstava, igranki i sportskih manifestacija.

Krajem sedamdesetih godina, tačnije 1978. godine dotad jedinstvena mjesna zajednica razdvojena je na dvije: na Gornju i Donju Kamenicu, pri čemu su Glodi bili u sastavu MZ Donja Kamenica. Neposredno nakon prvih višestra¬načkih izbora u Bosni i Hercegovini nakon II svjetskog rata, 1991. godine i Glodi dobijaju svoju mjesnu zajednicu, međutim zbog izbijanja agresije nova mjesna zajednica nije u praksi zaživjela. Mjesne zajednice su bile nosioci svih akcija, posebno kod izgradnje komunalne infrastrukture. Tako je na nivou MZ Donja Kamenica zaveden samodoprinos za put, koji je iz tih sredstava tada proširen, a dijelom i asfaltiran. Od začajnijih infrastrukturnih objekata izgrađen je vodovod za Bakrače, sa izvorišta ispod Maskalića. U rukovodstvu mjesne zajednice bili su angažovani: Omer Omerović, Miloš Tomić, Galib Hrbat, Muradif Hamzabegović, Besim Ibrahimović, Safet Mehmedović, Suljo Hamzabegović, Ibrahim Bajrić, Nurija Mehmedović, Nasir Muminović i dr. Aktivnosti na nivou MZ Gornja Kamenica u istom periodu vodili su: Esed Ibrahimbegović, Edhem Haskić, Hamdija Alić, Kasim Suljić i drugi. Osamdesetih godina sve aktivnija je i omladinska organizacija, kao nosilac organizovanja igranki, turnira i drugih kulturnih i sportskih manifestacija. Elektrifikacija područja urađena je u maju 1970. godine, a nosilac aktivnosti bio je građevinski odbor na nivou mjesne zajednice, kojeg su predvodili Neđo Tomić, Memija Memić, Asim Omerović i drugi.

Šezdesetih godina počinju i značajnija zapošljavanja stanovnika područja u državnim preduzećima. Najviše su ipak zapošljavani kao sezonski radnici i nekvalifikovana radna snaga u građevinskim i drugim preduzećima u Srbiji i Vojvodini, najviše u Beogradu.

Krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih prvi radnici sa područja Kameni¬ce i Glodi zapošljavaju se u Njemačkoj, kasnije i Švicarskoj i Austriji. Mnogi preko srbijanskih građevinskih preduzeća odlaze na rad u zemlje Afrike i Azije Udruživanjem zemljoradničkih zadruga na području zvorničke opštine 1970. godine nastaje PIK Zvornik. U Kamenici se otvaraju prodavnice, kao i maga- cin otkupa u Bakračima, u sastavu Agroproma iz Zvornika. Na području Kamenice nije bilo formiranih sportskih klubova, mada su često održavani turniri u malom fudbalu. Treba izdvojiti kung fu klub, koji je sredinom osamdesetih godina vodio Huso Sačević iz Sultanovića. Od značajnijih kulturnih manifestacija teba istaći snimanje radio emisije Selo veselo 1976. godine.

Po popisu iz 1971. godine Kamenica Donja je imala 1.033 stanovnika, Kamenica Gornja 1.171 stanovnika a Glodi 1.130 stanovnika. Sedamdesetih godina nastupa period dinamičnijeg razvoja zvorničke privrede, izgradnja fabrika, počinju i prva zapošljavanja u tim preduzećima. Naročito je sa aspekta razvoja šireg zvorničkog područja i zapošljavanja bila značajna izgradnja Tvornice glinice Birač 1978. godine, mada je i dalje najveći broj Kameničana i Glodana radio u srbijanskim preduzećima.

Razvoj zvorničkog Agroproma i izgradnja Hladnjače u Karakaju kod Zvor- nika ubrzali su razvoj poljoprivredne proizvodnje i na području Kamenice. Jedan broj domaćinstava opredjeljuje se za veće zasade maline i prelazak na proizvodnju za tržište, a takođe je povećan i uzgoj i otkup duhana.

Popisom iz 1981. godine utvrđeno je da je Kamenica Gornja imala 1.536 stanovnika, od toga 1.122 Muslimana, 394 Srbi, 1 Hrvat, 13 Jugoslovena i 6 ostalih. Kamenica Donja je imala 1.262 stanovnika, od toga 1.216 Muslimana, 40 Srba i 6 ostalih, dok su Glodi te godine imali 1.319 stanovnika: 1.213 Muslimana, 32 Srba, 1 Jugosloven i 73 ostalih.

Prvi višestranački izbori na području Kamenice iskorišteni i za održavanje izbora za skupštinu MZ. Za odbornike u skupštinu opštine Zvornik sa područja Kamenice izabrani su: Hasim Rizvić, Safet Mehmedović, Idriz Omerović, Hamdija Alić i Ibrahim Bajrić.

Prema popisu iz 1991. godine Kamenica Gornja imala je 1.609 stanovnika, od čega 1.291 Muslimana (Bošnjaka), 306 Srba, 9 Jugoslovena i 3 ostalih, a Kamenica Donja imala je 1.391 stanovnika, od čega 1.354 Muslimana (Boš¬njaka), 22 Srba, 1 Hrvat, 13 Jugoslovena i 1 iz reda ostalih. Prema popisu iz 1991. godine Glodi su imali 1.260 stanovnika, od čega 1.177 Muslimana (Bošnjaka), 46 Srba, 4 Jugoslovena i 33 ostalih.

 

Kamenica i Glodi u toku agresije (1992-1995)

Zvorničko Podrinje je imalo značajnu ulogu u vojno političkim planovima velikosrpskog režima u Beogradu. Velikosrpski projekat osmišljen u Memo randumu Srpske akademije nauka rezultirao je ratnim planovima SDS uz di rektno učešće tzv. JNA i RSUP Srbije, prema kojima se Zvornik, kao historij ska kapija Bosne, našao medu prvima na udaru.67

Uporedo sa raspoređivanjem pješadijskih jedinica tzv. JNA duž rijeke Drine u sjeveroistočnoj Bosni odvija se masovno naoružavanje srpskog stanovništva po gradovima i selima, svrstanog u tzv. "srpsku TO". U najužoj koordinaciji sa formiranim kriznim štabovima SDS bile su i komande JNA, čije su operativ ne jedinice istovremeno utvrđivale početne pozicije zaposijedanja položaja uz Drinu. U prvom zamahu nastojale su brzim pokretom da preuzmu kontrolu i uspostavu mostobrana u trouglu Zvornik-Tuzla - Brčko, a ujedno da ostvare efikasan i brz prodor s ciljem potčinjavanja cijele BiH. Upravo takav zadatak je imala 4. oklopno - mehanizovana brigada, sa komandnim mjestom u Du bravama i isturenim bataljonskim jedinicama razmještenim u ovom trokutu. Tenkovska jedinica iz sastava ove brigade bila je locirana u Čelopeku, sa razvi jenim četama uz rijeku Drinu. Ova jedinica je još od februara 1992. preuzela kontrolu i ostvarila blokadu grada Zvornika, kontrolišući put Zvornik - Bra- tunac - Vlasenica, Zvornik - Tuzla i Zvornik - Bijeljina, odnosno presijecanje i kontrolu svih putnih komunikacija koje grad povezuju sa okolnim selima i naseljima.

Odluka o osnivanju tzv. srpske opštine Zvornik donijeta je 27.decembra 1991. godine od strane srpskih odbornika u opštini Zvornik, a na osnovu Uputstva organizovanju i djelovanju organa Srpskog naroda u BiH u vanrednim okol nostima, koje je donijela samoproglašena skupština srpskog naroda u Bosni Hercegovini, 19. decembra 1991. godine. Ovaj, a i drugi slični akti, nisu imali nikakvo utemeljenje u ustavu i zakonima Jugoslavije i Bosne i Herce govine, to su bili akti otvorene secesije i pobune protiv postojećeg državnog uređenja. Skupština tzv. srpske opštine Zvornik donijela je 15. marta 1992. godine odluku o proglašenju "Srpske opštine Zvornik". Također, tog dana je donijeta odluka o udruživanju tzv. srpske opštine Zvornik u samoproglašene regije Majevica-Semberija i Birač.

O samom organizovanje priprema za okupaciju zvorničke opštine, najbolje govori intervju kapetana Dragana Obrenovića u listu Drinski, glasilu zvornič ke brigade. Kao aktivni sudionik pripreme, organizovanja, komandovanja i izvršenja okupacije grada Zvornika i dijelova općine Zvornik, govoreći o svom ratnom putu po Sloveniji i Hrvatskoj i dolasku u Zvornik uz ostalo je rekao: " Jedinica kojom sam komandovao došla je u Zvornik februara 1992. godine sa aerodroma Dubrave kod Zivinica. Zadatak koji sam dobio bio je da se po svaku cenu sačuvaju mostovi na Drini, hidrocentrala, a u slučaju kulminiranju sukoba da se zaštiti industrijska zona Karakaj."

Njegove riječi potvrđuju da je Zvornik bio praktično zaposjednut od strane JNA još u februaru 1992. godine: "... Njih (bošnjačke predstavnike u orga nima vlasti opštine Zvornik, op.a.) je naročito iznenadio i u nekom smislu po kolebao dolazak tenkova, tako da samim postavljanjem jedinica (jedna jedinica na hidrocentrali, jedna na mostu i jedna u Čelopeku) izvršeno je grupisanje za najbolje izvršenje zadatka. Time je Zvornik praktično bio podeljen na tri dela. Divičje bio odvojen odZvornika, a Zvornik od industrijske zone." I drugi brojni dostupni dokumenti, napisi u novinama i drugi izvori govore o tome. Usložnjavanje situacije u Bosni i Hercegovini kulminira napadom jedinica JNA na selo Ravno 18. septembra 1991. godine, poslije čega Pred sjedništvo BiH donosi odluku o aktiviranju rezervnog sastava policije. Podiza nje rezervnog sastava policije na širem području Kamenice izvršeno je krajem septembra. Po ranijem mirnodopskom ustrojstvu u Kamenici je bilo sjedi šte stanice rezervnog sastava policije, međutim zbog loše procjene bošnjač kih predstavnika u opštini Zvornik došlo je do ukidanja ove stanice i njenog pripajanja stanici u Drinjači. Do eskaliranja tenzija nastaje u noći 6. oktobra 1991. godine, kada je nakon podjele naoružanja srpskom stanovništvu Gornje Kamenice oko 22 sata počela pucnjava iz svih oružja iz srpskih zaselaka Popo- vića, Sijakovića, Zekića i Božića u pravcu Mehića i Lučice. Poslije ove demon stracije sile i pokušaja zastrašivanja Bošnjacima je bilo jasno da se mora početi sa pripremama za odbranu i organizovanju straža oko naselja. Provedena je i nekakva policijska istraga o navedenom događaju, međutim otvoreno su je opstruirali srpski predstavnici u policiji i sve je pripisano navodnim ekstremi stima sa strane. Bošnjački predstavnici su i pored svega nastojali da se stanje normalizuje, i dalje su održavani sastanci sa predstavnicima kameničkih Srba, postignut je i sporazum radi sprječavanja incidenata, dogovorene su zajednič ke straže u bliskim zaseocima, međutim eskalacija tenzija je rasla. Došlo je do formiranja Kriznog štaba na nivou Kamenice, na čijem čelu se nalazio Suljo Hamzabegović, koji je preduzimao aktivnosti na smirivanju situacije i izbje gavanju incidenata. Pored Sulje Hamzabegovića u radu kriznog štaba aktivno su učestvovali Muhamed Selimović iz Gornje Kamenice, Ahmet Ahmetović iz Glodi, Muhamed Čikarić, Ibrahim Mehmedović, Hamdija Alić, Edo Haskić, Asim Subašić, Ćazim Kunić, Nezir Redžić, Galib Hrbat, Avdo Mehmedović, Nurif Memić, Zulfo Čikarić, Muhamed Mehmedović, Kasim Suljić, i dr. Početkom aprila na čelo kriznog štaba došao je Saban Redžić. Značajnu ulogu u radu kriznog štaba i svim ostalim aktivnostima imao je Safet Mehmedović, pomoćnik komandira rezervne stanice policije u Drinjači. Bezbjednosnu situaciju na području Kamenice usložnjava dolazak i razmje štanje tenkovske jedinice u rejon Papraće i Sekovića, nakon toga je pojača na demonstracija sile od strane pripadnika ove jedinice prema mještanima Kamenice. S ciljem smirivanja tenzija u martu je u Bakračima održan zbor mještana Kamenice, uz prisustvo preko 250 mještana i muslimanske i srpske nacionalnosti. Dogovoreno je da se formiraju mješovite patrole s ciljem drža­nja situacije pod kontrolom, a date su i uzajamne garancije o nenapadanju. Predstavnici kameničkih Srba dali su garanciju da oni i JNA neće napasti Muslimane Kamenice. Na području opštine situacija eskalira poslije napada srpskih paravojnih formacija na Bijeljinu. Zanimljivo je da su prije napada na Bijeljinu arkanovci bili smješteni u Badovincima, a prilikom kontrole policije legitimisali su se kao izviđačka jedinica Novosadskog korpusa. U vrijeme ovih dešavanja mnogi radnici iz Kamenice i Glodi, zaposleni u srbijanskim preduzećima, prilikom sedmičnih dolazaka kući suočavaju se sa problemima, zaustavljanjima, maltretiranjima i odvođenja, sve u cilju sprje čavanja njihovog povratka u Bosnu. Najteži incident desio se u petak 3. aprila kod Rume, ali i u drugim mjestima na relaciji Beograd — Zvornik, gdje su autobusi sa Bošnjacima, radnicima iz Kamenice, Glodi i drugih podrinjskih mjesta bili zaustavljani od strane naoružanih srpskih "specijalaca", maltretira ni, privođeni, a neki završili u bolnicama u Sapcu, Loznici i Zvorniku. Sve ovo se dešavalo uoči Bajrama, poslije kojeg se mnogi više nisu ni vraćali na posao u Srbiju. Od onih malobrojnih koji su se poslije Bajrama vratili na posao u Srbiju, jednom broju se izgubio svaki trag.

Čelnici tzv. srpske opštine Zvornik ubrzano rade na dovođenju paravojnih for macija iz Srbije, uz pomoć posebnog odjeljenja iz resora državne bezbjednosti MUP Srbije. Pored arkanovaca angažovane su i druge paravojne formacije: šešeljevci, bijeli orlovi, žute ose, pominje se prisustvo Dragana Vasiljkovića i njegovih crvenih beretki, takođe i izvjesnog Sime Bogdanovića kao komandi ra jedne četničke formacije, i dr. Ubrzano se provode pripreme za napad na Zvornik, tako da 6. aprila srpski krizni štab proglašava ratno stanje i 8. aprila se provodi mobilizacija teritorijalne odbrane srpske opštine Zvornik Sam na pad na grad uslijedio je 8. aprila, uz manji otpor branilaca grada na području Meteriza i Debelom brdu. Slijede zločini u gradu, ubistva, odvođenja u logo re. Među poginulim i nestalim u gradu ima i Kameničana i Glodana. Tako je Edib Hamzabegović - Ruvejd, srednjoškolski profesor ubijen od strane srpske paravojske kada je odbio da učestvuje u iznošenju stvari iz stanova zvorničkih Bošnjaka.

Otpor branilaca Zvornika, sastavljenih od pripadnika Patriotske lige, pripad nika MUP-a i dobrovoljaca, koji ubrzo prerastaju u TO BiH, organizovan je na Kula Gradu. Među malobrojnim i slabo naoružanim braniocima, pored Zvorničana i mještana Kule Grada, kao i jedinica iz Kalesije i Zivinica, bio je i jedan broj boraca iz Kamenice. Na području Kamenice predstavnici tzv. JNA izvršili su 11. aprila koncentraciju svojih snaga na potezu od Kalebača preko

Popovića do Visa iznad Mehića, a zatim su pozvali predstavnike Bošnjaka na sastanak u Zekiće radi davanja ultimatuma za predaju oružja. Tom prilikom zatražena je predaja 300 komada raznog pješadijskog oružja u roku od 3 dana. Takode, bošnjačkim predstavnicima pokazana je karta po kojoj područje Gor nje Kamenice do džamije ulazi u sastav tzv. srpske regije Birač, uz neskrivenu demonstraciju sile, što nije nimalo pokolebalo bošnjačke predstavnike. Pred stavnici Gornje Kamenice Muhamed Selimović i Kasim Suljić odbijaju ulti matum i pristupaju ubrzanim aktivnostima na zaštiti stanovništva. Krizni štab 12. aprila donosi odluku da se, zbog sve izvjesnijeg napada, iz mjesti stanovništvo iz Gornje Kamenice u podveljoglavska sela Aliće, Brdo, Cikariće i druga. Nakon 2 dana oni iz bližih mjesta vratili su se kućama, ostali su mještani Lučice, Mehića i Leminog Brda. Takode, donosi se odluku da se formira bataljon Gornja Kamenica, koji je i formiran 21. aprila. Za koman danta je odreden Esad Mehmedović, a komandiri četa su Kasim Suljić, Sead Salkić i Muhamed Selimović. U to vrijeme formiran i bataljon Donja Kame nica, na čijem čelu je bio Muhamed Čikarić. Ultimatum za predaju oružja Gornjoj Kamenici isticao je 18. aprila, međutim oružje nije predato, ali nije bilo akcija od strane JNA i srpskih snaga, osim provokacija i pucnjave u ve černjim satima.

Novi ultimatum odnosio se na 25. april u 12 sati. Sat prije isteka roka ušla je jedinica JNA sa Velje glave u srpske zaseoke: Poljane, Kukolje, Gavriće i Či- tluk i tamo zauzela položaje. Tog dana je započela šira operacija usmjerena na Kulu Grad i slobodne teritorije u njenom zaleđu. U 14 sati počeo je napad iz svih oružja i oruđa (tenkovi), sa linije Jevik — Sijakovići — Zekići - Božici, uz učešće JNA, rezervista i tzv. srpske TO, zloglasne Sekovačke dobrovoljačke- garde i drugih paravojnih formacija. Koristeći nadmoć u ljudstvu i tehnici ušli su u Mehiće i stigli do Lučice, odakle su se nakon paljenja jednog broja kuća vratili na početne položaje. Branioci Kamenice su postavili liniju odbra ne kod Hrasta, između Lučice i Čančara. U granatiranju kameničkih naselja minobacačima iz Čitluka poginula je Tima Hamzabegović, kao prva žrtva agresije na području Kamenice.

Noću 25/26. aprila grupa od tridesetak boraca sa Kule Grada upućena je kao pomoć Kamenici. Po dolasku u Kamenicu rade na uspostavljanju linije od brane na Leminom brdu i kod Cerika. Ujutro 26. aprila u 4 sata počeo je opšti napad.

Oko 11 sati napad je pojačan, uz dejstvo artiljerije sa Kameničkog brda i sa Bijele Zemlje. Uz učešće 3 tenka, 4 transportera i 2 kamiona pješadije, napad ide dolinom Kameničke rijeke prema Bakračima. Branioci Gornje Kamenice su postavili liniju na Leminom brdu, međutim bili su bez naoružanja neop hodnog za zaustavljanje napada. Vijest o padu Kule prouzrokovala je određe nu demoralizaciju branilaca Kamenice, nije bilo ni jedinstvene komande, tako 70 da su četnici došli do Jaza, gdje su ih dobrodošlicom dočekali Srbi iz tog dijela Kamenice. Agresorske jedinice ulaze u Bakrače, a predveče se vraćaju u Zeki- će, dok dio tih jedinica, koje su dan ranije ušle u zaseoke sa srpskim stanovniš tvom, ostaje u njima. Dio branilaca Kula Grada dolazi na područje Kamenice i uključuje se u pokret otpora. Taj dan zapaljeno je oko 300 kuća na području Kamenice. Nastupa teško stanje na području, nastavljena su granatiranja, a dio stanovništva se povlači u kanjon Drinjače i prema Udrču. Pod kontrolom agresora je Gornja Kamenica, takođe i područje Snagova. Tih dana u borba ma na Kula Gradu poginuli su Hariz Ibrahimović i Ibrahim Dautović. Srpske snage čine novi zločin, u dvorištu kuće u Mehićima 1. maja pronađen je mr tav Avdo Jahić, koji se nakon kratkotrajnog izbjeglištva u Glodi vratio kući. Novi ultimatum za predaju naoružanja stanovništvu Kamenice agresor upu ćuje preko Kemala Osmanovića i Nurifa Begića iz Alića, koje su zarobili iznad Alića. Dio stanovništva predaje naoružanje, a predaja se vrši na lokalitetu Je- lika iznad Alića. U školi u Gornjoj Kamenici uspostavljena je stanica srpske policije.

 

Nakon toga dolazi do vršljanja srpskih paravojnih jedinica po selima, uz pro vokacije, zastrašivanja i potraga za organizatorima otpora i borcima sa Kule Grada, privođenje njihovih roditelja i paljevine kuća. Jedan broj stanovnika sklanja se u Udrč. Oni koji su bili odlučni da se organizuje otpor privremeno .su se sklanjali izvan dometa patrola, u Udrč i drugdje. Početkom maja uslijedili su sa agresorske strane pozivi stanovništvu da se vrate kućama. Mnogi su povjerovali da je suživot moguć i vratili su se u svoja 73 5 sela. Zabilježen je incident sa isticanjem četničke zastave na munari džamije u Gornjoj Kamenici. Srpska policija uspostavlja sjedište u školi u Gornjoj Kamenici u drugoj polovini maja. Polovinom maja pojačano je pregrupisavanje agresorskih snaga, tako da su u kriznom štabu pojačane pripreme za otpor. Radi toga je stanovništvo 22. maja evakuisano u Glođe, a vršene su pripreme za odbranu. Na snagovskoj strani pojačava se teror, a 25. maja zarobljeno je preko 400 žena, djece i staraca i formiran logor u Liplju. Zatočenici logora, naročito žene i djevojke, doživljavaju stravične zločine. Prelomna tačka nakon koje su konsolidovane snage otpora bio je sukob sa srp skom policijskom jedinicom 28. maja 1992. godine kod Redžića. Do sukoba dolazi nakon provokacije i pucnjave od strane pripadnika ove jedinice, koja se zaustavila u Redžićima s namjerom pretresa sela. Ova jedinica, zajedno sa drugim jedinicama iz okolnih srpskih sela, u čemu prednjače pripadnici para vojnih srpskih formacija iz Papraće, čini stravičan zločin u vignju (kovačnici) Ismeta Manjića, koja se nalazila kod džamije u Gornjoj Kamenici. Na punktu zarobljavaju veću grupu mještana Gornje Kamenice, a sedmoricu su zapalili u kovačnici 28. maja naveče. Tom prilikom svirepo su ubijeni: Hasan Halilović, Avdan Hasanović, Enad Hasanović, Ismet Manjić, Adil Halilović, Hasan Ma- njić, Omer Hasanović, dok su ostali odvedeni u Sekoviće, gdje im se gubi sva ki trag. Prilikom sukoba kod Redžića ova srpska jedinica je razbijena, nanijeti su joj značajni gubici, a zaplijenjeno je naoružanje, vozila, protivoklopna sred stva i sredstva veze i druga oprema. Posebno treba istaći prva protivoklopna sredstva, radi se o petnaestak zolja koje će biti od velikog značaja u kasnijoj odbrani Kamenice. U vozilima su pronađeni spiskovi za likvidacije, ubilježena moguća mjesta skrivanja stanovništva i dr. Sutradan u potrazi za pripadnicima srpske agresorske jedinice poginuli su Senad Redžić i Esad Hrbat, a ranjen je Ibrahim Rizvić.

Nakon ovog sukoba sa straža prelazi se na formiranje i uvezivanje linija. Mjesne jedinice, vodovi i čete, ulaze u sastav bataljona, koji se uvezuju u jedinstveni sistem komandovanja. Istovremeno uspostavlja se saradnja sa čelnim ljudima otpora na području Cerske.

Zločin u vignju bio je samo uvod u zločin širih razmjera koji je nešto kasnije uslijedio nad brojnim članovima familije Manjić iz Mehića u Gornjoj Kamenici. Ovaj zločin se može svrstati u zločin genocida, jer njime su obuhvaćeni praktično svi pripadnici familije Manjića koji su se nalazili u tom periodu u Mehićima. Radi se o najmanje 16 nestalih odnosno ubijenih muških članova familije Manjić iz tri različite generacije, uz brutalne zločine nad ženama i djecom iz familije Manjić. Umjesto suživota koji su organi tzv. srpske regije Birač obećavali svima koji se vrate kućama, doživjeli su nezapamćeni zločin, tako da je ova brojna familija romskog etničkog porijekla danas skoro u potpunosti zatrvena.

Akcija oslobođenja logora u Liplju izvedena je u zoru 2. juna, pri čemu je oslobođeno preko 400 civila. Srpskim zločincima koji su držali logor nanijeti su značajni gubici, a oslobođena je teritorija od Kamenice do Gornjeg Snagova i izbilo se na put Tuzla - Zvornik kod Perunike. Uspostavljena je linija odbrane od Obojnika, preko Glođanskog brda, Novog Sela, Jošanice, Marčića, Perunike, Cerika, Kotorića, Gromilice na Veljoj glavi, Jelike, Vinograda iznad Barućiča, Kunića, do Leminog brda i kanjona Drinjače. Napadi agresora intenzivirani su 20. juna, kada zauzimaju Gromilicu na Veljoj glavi, međutim branioci sutradan u kontranapadu vraćaju ovu značajnu kotu. Granatiranje je svakodnevno, a naročito težak dan bio je 4. jula, kada je došlo do dejstva avijacije po prognanicima u Udrču i Cerskoj. Tom prilikom je bilo 12 mrtvih i 20 ranjenih, mahom žene i djeca koje je nalet aviona iz pravca Užica zatekao na otvorenom prostoru. Sutradan je izvršeno žestoko granatiranje iz Liješnja. U julu pristižu velike grupe civila iz opština Vlasenica i Bratunac, koji su smješteni u školu u Bakračima. Grupa od njih 300 kreće u julu prema slobodnim teritorijama u Tuzli. Uz pratnju nekoliko vodiča stigli su nadomak Baljkovice, gdje su naišli na leševe onih koji su prethodnih dana pokušali proboj, tako da su se vratili u Kamenicu.

Početkom jula dolazi do zvaničnog formiranja VI odreda Kamenica, čime su snage otpora na području Kamenice i Snagova i formalno uvezane u je dinstvenu komandu, u okviru snaga opštinskog štaba TO Zvornik. Kada se govori o ovom odredu, koji je objedinjavao sve oružane snage na slobodnim teritorijama južnog dijela zvorničke opštine, poznatim kao "Zvornik Jug", u periodu njegovog djelovanja od jula 1992. do početka 1994. godine, onda se moraju pomenuti: Sabahudin Hadžiavdić Bahko, Esed Mehmedović, Mu hamed Čikarić, Kasim Suljić, Almir Seferović, Rifet Mehmedović Tršo, Ni- jaz Hamzabegović, Senad Sejfić, Hazir Begić, Smajil Mustafić, Galib Hrbat, Husein Redžić, Muhamed Mehmedović, Fehim Atanović, Ismet Kalajdžić, Smajl Rizvić, Halid Salkić, Nail Jahić, Cazim Kahrić, Džemal Omerović, Sa- ban Memić i dr.

Napadi na slobodne teritorije nastavljaju se svakodnevno, tako je 18. jula odbijen jak napad agresora na položaje na Leminom brdu. Medu braniocima i stanovništvom padaju ove žrtve, a posebno svirep zločin izvršen je 31. jula na području Lučice, kada je iz zasjede napadnuta grupa civila, a Said Hasanović iz Glodi ubijen a tijelo izmasakrirano.

U toku juna i jula zabilježeno je ubacivanje nekoliko jedinica sa Tuzlanskog područja, radi pomoći braniocima u ljudstvu, opremi i naoružanju. Medu prvima dolazi Sakib Halilović sa svojom dobro opremljenom jedinicom, a na područje Snagova dolazi jedinica koju je predvodio Magija. Najznačajnije je ubacivanje jedinice pod komandom Nurifa Rizvanovića, koja je brojala oko 450 boraca. Bila je to 16. muslimanska brigada, sastavljena od boraca iz Bratunca, Srebrenice i drugih podrinjskih opština. Rizvanovićeva jedinica stigla je u Snagovo 30. jula, odmah po dolasku sa stotinjak boraca pojačao je odbranu na Leminom brdu i na Zlijebcu, a zatim produžio prema odredištu u Konjević Polju. Početkom avgusta dolazi Esad Dervišević Nindža sa borcima iz Zvornika, Snagova i Kamenice.

U međuvremenu nastavljaju se stalna granatiranja i nova atradanja. Krajem jula tenkom je pogođena i srušena munara džamije u Gornjoj Kamenici. Početkom avgusta agresorska strana pokreće opšti trodnevni napad, čiji je glavni cilj bilo Lemino Brdo.

Polovinom avgusta dolazi do pregrupisavanja i pojačavanja snaga agresora oko Kamenice. Tako su 20. avgusta bacani leci iz helikoptera, upućeni od vlade tzv. srpske regije Birač, s pozivom da se predaju odgovorni i da se vrate mirnom životu. Nakon toga slijede žestoki napadi. U napadu su učestvovavali i tenkovi iz pravca Zekića. Manja jedinica branilaca ubacuje se ispred linija i pogađa agresorski tenk. Meta napada agresora je i Lemino brdo, gdje su žestoki napadi trajali tri dana. Nakon odbijanja napada 24. avgusta slijedi odgovor branilaca. U kontranapadu je probijena agresorska linija, zauzeti Kukolji, Gavrići, Poljane i Čitluk, i oslobođena strateška kota Gromilica na Veljoj glavi. U ovoj akciji zarobljeno je i dosta hrane. Iza toga slijedi zatišje od skoro mjesec dana. Kako je bilo vrijeme žetve, osposobljene su i stavljene u funkciju vodenice na Drinjači.

Početkom septembra u cilju rasterećenja branilaca pripremljena je velika ko lona za prebacivanje civila na slobodne teritorije Tuzlanskog okruga. Preko 5 hiljada civila, sa tridesetak teških ranjenika kreće 9. septembra, u pratnji boraca krenula je prema Tuzli. Prema nekim saznanjima, Nurif Rizvanović je predlagao objedinjavanje jedinica na tom području i formiranje Drinske divizije. Evakuacijom civilnog stanovništva htjelo se rasteretiti jedinice i omo gućiti prelazak na gerilski način ratovanja. Uz pratnju boraca kolona je sutra dan ujutro stigla ujutro blizu linije razgraničenja kod Baljkovice. Tako velika kolona nije mogla ostati neprimjećena, po koloni je dejstvovala avijacija i arti ljerija, tako da proboj nije uspio, a kolona je razbijena kod Baljkovice. Nastao je haos, a agresorske snage su u cilju uništenja kolone blokirali komunikaciju .Zvornik - Kalesija kod Crnog vrha. Borci Kamenice, predvodeni tadašnjim komandantom Šestog odreda Esadom Mehmedovićem pristižu u pomoć, i u rejonu Crnog vrha uništavaju pristigla četnička pojačanja. Pod borbom su izvučeni ranjenici i po povratku smješteni u mekteb u Redžićima. Nažalost, stradao je veliki broj civila, medu njima je bilo i male djece. Pravu tragediju doživljava porodica Midhata Smajića iz Čančara, čije sedmomjesečni sin Bilal biva pogođen metkom i gine u očevim rukama, i u opštem haosu sa još mno gima ostaje mrtvo negdje na Crnom vrhu. Pošto se kolona sastojala od ljudi iz raznih područja Podrinja, tačan broj stradalih vjerovatno nikada neće biti utvrđen. Nakon povratka kolone u Kamenicu slijede novi napadi i stalna gra natiranja. Odgovor branilaca je akcija na Kočanj 17. septembra, pri čemu je zaplijenjeno dosta naoružanje, opreme i hrane. Veliki problem je predstavljao nedostatak hrane, pogotovo nestašica soli, što je djelimično ublaženo korište njem industrijske soli sa deponije kod asfaltne baze u Jošanici. U to vrijeme slobodna teritorija Kamenice i Snagova izlazi na Drinu i time na državnu granicu prema Srbiji.

Slijedi velika ofanziva agresora na cijelo područje, od Snagova i Perunike do Leminog brda. U ofanzivi učestvuju zvornička i šekovićka brigada, kojima su pridodate jedinice Novosadskog i Valjevskog korpusa, uz podršku avijacije. Ofanziva traje od kraja septembra do 10. oktobra, a naročito teške borbe vode se 6. oktobra za Lemino brdo. Agresor je uz gubitke odbačen i pored podrške artiljerije i avijacije. Tako su 2. oktobra pred džumu namaz avioni iz Srbije bombardovali Redžiće i druga područja, tom prilikom ginu i ranjenici i drugi.

Nadmoćne agresorske snage postepeno potiskuju slabo naoružane snage bra nilaca, prvo na Snagovu, onda kod Novog Sela i Jošanice. Svakodnevna su granatiranja, posebno kasetnim bombama iz aviona po Leminom brdu, Udr- ču, Cerskoj i drugim mjestima. Nakon teških borbi 18. oktobra palo je Le mino brdo, a branioci su bili prisiljeni povući se na novouspostavljenu liniju u Kadrićima. Tih dana su vođene teške borbe i na Veljoj glavi. Na čuvenom polukružnom rovu, koji je bio osnova odbrane Donje Kamenice, agresori trpe velike gubitke. Agresorska ofanziva se nastavlja, pada Liplje, a istog dana na kon pogibije Muhameda Mehmedovića, jednog od komandira odbrane Velje glave, slijedi povlačenje s Velje glave u Glođe, Udre i prema Cerskoj, dok se pojedine grupe branilaca prebacuju prema Tuzli. Četnička linija je uspostav­ljena na Glodanskom Brdu, od Maskalića do Liješnja. Branioci uspostavljaju novu liniju kod Glodi. Četa Glodi zauzima položaje na Obojniku, a četa Ka- drići na Kozjaku.

U periodu ove ofanzive agresora, za oko mjesec dana na području Kamenice zapaljeni svi stambeni i pomoćni objekti. S namjerom odvraćanja i onemogućavanja eventualnog povratka branilaca srušeno je ukupno oko hiljadu objekata računajući i područja na snagovskoj strani. Na djelu je sistematski urbicid, s ciljem zatiranja bilo kakvih tragova prisustva dotadašnjih stanovnika, Bošnjaka Kamenice, Glodi i Snagova i onemogućavanja povratka. U to vrijeme zabilježeni su stravični zločini, kao zločin u školi u Glodima, gdje su pripadnici ubačene agresorske jedinice zapalili 4 nepokretne starije osobe, zatim u Agićima, gdje je u porodičnoj kući zapaljena nepokretna Hatidža Mehmedović.

Tih dana vršene se pripreme za najznačajniji pokušaj proboja koridora prema Kamenici iz pravca Tuzle. Združene jedinice pod komandom legendarnog kapetana Hajre Mešića, 30.oktobra 1992. godine kreću u proboj u rejonu Baljkovice i Nezuka radi uspostavljanja koridora prema Snagovu i Kamenici. Akcija je dobro krenula, međutim zbog pogibije kapetana Hajre dalje napredovanje je zaustavljeno i jedinice su se vratile na polazne položaje. Početkom novembra održan je u Konjević Polju sastanak na kojem su pri sustvovali komandanti i politički predstavnici opština slobodnih teritorija Podrinja. Predstavnici Kamenice na sastanku u Konjević Polju su bili: Idriz Memić, Muhamed Čikarić, Kasim Suljić, Almir Seferović, Senad Sejfić i Hu- sein Redžić. Na sastancima održanim 2. i 3. novembra formirana je subregija Podrinje, a donijeta je odluka o objedinjavanju svih snaga branilaca slobodnih teritorija opština Srebrenice, Bratunca, Vlasenice i Zvornika (Zvornik Jug). Formirana je komanda regije na čelu sa Naserom Orićem. Takode je formira no Ratno predsjedništvo subregije, na čijem čelu je bio predsjednik Hamed Salihović iz Srebrenice. Podpredsjednici su bili Bešir Aljukić iz Cerske i Idriz Memić iz Kamenice (Zvornik Jug). Na sastanku je za predsjednika ratnog predsjedništva "Zvornik Jug " imenovan Idriz Memić. U međuvremenu agresor vrši grupisanje snaga, naročito na Glodanskom brdu, uz ubacivanje diverzantskih grupa i nove zločine, s ciljem daljih napa da na branioce. Naveče 5/6. novembra uslijedila je protivakcija branilaca na položaje agresora na Glodanskom brdu. Borci Kamenice i Glodi, uz pomoć boraca iz drugih podrinjskih mjesta napravili su pravi podvig. Ne više od 150 boraca, nošeni željom da po svaku cijenu oslobode područje, razbili su

dobro utvrđene agresorske linije zvorničke i šekovačke brigade, nanijevši im značajne gubitke. Tako su agresorske jedinice koje su prethodno počinile brojne zločine na području Kamenice, naročito nad civilnim stanovništvom, i porušile sve stambene, vjerske i druge objekte, na Glođanskom brdu doživjele težak poraz, sa preko 120 poginulih. Nakon velike pobjede jedinica Armije Republike Bosne i Hercegovine oslobođena je velika teritorija, sve do Snagova i Perunike. Uslijedio je povratak stanovništva spaljenim kućama i popravak objekata. Iako je uslijedilo zatišje na linijama odbrane, nastupaju nove teškoće prouzrokovane snijegom koji je te godine pao već u novembru. Zatišje u napadima agresora, nakon njihovog poraza na Glođanskom brdu, iskorišteno je za reorganizaciju komande i jedinica. U drugoj polovini no vembra izvršeno je ustrojavanje Ratnog predsjedništva "Slobodnih teritorija Zvornika" (Zvornik Jug), na čijem čelu se nalazio Idriz Memić. Za njegovog zamjenik imenovan je Muradif Omerović, a ostali članovi su bili zaduženi za pojedine oblasti: Kasim Suljić - načelnik za odbranu, Besim Salkić - načelnik za privredu i Sakib Memić - komandant civilne zaštite. Postojali su i povjere nici za određena zaduženja, tako je Jusuf Hamzabegović bio povjerenik za po zadinu. Zima je te ratne godine došla nešto ranije, praćena nestašicom hrane, lijekova i municije. Za to kratko vrijeme funkcionisanja Ratnog predsjedniš tva "Zvornik Jug" radilo se na rješavanje nagomilanih problema u funkcio- nisanju života na slobodnim teritorij ama pod kontrolom Šestog zvorničkog odreda Kamenica. To su prije svega poslovi vezani za mobilizaciju, obezbjeđe- nje ishrane za vojsku, izbjeglice i domaće stanovništvo, smještaj izbjeglica, rad mlinova na Drinjači, i svi drugi poslovi koje je tako teško vrijeme nametalo. U novembru 1992. godine i u januaru 1993. godine bilo je određenih vojnih aktivnosti jedinica Armije RBiH iz pravca Medeđe, međutim, bez nekih rezultata. Velika ofanziva uz angažovanje elitnih agresorskih snaga nastavljena je već 10. januara, naročito teške borbe vođene su za Lemino brdo i Gromilicu (Zečji brijeg) na Veljoj glavi.

Ulaskom u jesen i zimu stanje se pogoršavalo, ponestajalo je hrane, a broj ra njenih i oboljelih se povećavao. Nije bilo hirurga, a svu medicinsku pomoć su pružali medicinski tehničari. Amputacije su vršene bez anestezije, priručnom i improvizovanom opremom, a svaki i najmanji geler u utrobi rezultirao je smrću, uz teško povraćanje.

Kada se govori o sanitetu Šestog Zvorničkog odreda Kamenica, sastavljenom od medicinskih tehničara sa područja Kamenice, značajnu ulogu u spašavanju ranjenih imalo je osoblje angažovano u ovoj službi, a prije svih Idriz Ibrahim- begović, Refik Mustafić, Jasminka i Sabina Selimović i drugi. Stalni agresorski napadi, zima i glad doveli su u drugoj polovini januara do novih pokušaja prelazaka na slobodne teritorije. Prelasci su naročito intenzivi rani nakon agresorske propagande da će omogućiti bezbjedan prolaz pravcem Snagovo - Perunika - Križevačke njive — Baljkovica - Nezuk. Vodiči koji su dolazili sa slobodnih teritorija prevodili su jedan broj ranjenih koji su se mogli kretati. Prema procjenama, krajem januara su se prema slobodnim teritori- jama kretale kolone sa preko 5 hiljada civila. Kolone su morale proći puteve prepune mina i zasjeda, pratile su ih glad i izuzetno niske temperature u janu aru. Svojim tijelima su probijali minska polja, tako su između ostalih od mina stradale Sevka Bajrić sa djetetom i njena majka Hurija Bajrić. Od smrzavanja su stradale Zlatka Begić iz Alića i Hurija Hrustić iz Salkunića. Zabilježeno je da je 29. januara grupa od oko hiljadu civila iz Kamenice stigla na slobodnu teritoriju kod Medede, a narednog dana još oko hiljadu. Za taj prelazak su vezane i stravične priče očevidaca o dešavanjima tokom marša, o smrznutoj djevojčici od pet godina, čija je majka ostala smrznuta na Križevač- kim njivama, o dijetetu od 3 mjeseca, bez majke i si.

Jedna veće kolona, sa preko 1 500 civila i jednim brojem ranjenika, uz pratnju jednog broja boraca kao obezbjeđenja, krenula je 31. januara u 16 sati iz Red- žića. Zborno mjesto je b 'o u Liplju, međutim već prilikom prelaska preko Velje glave kolona je zasuta granatama sa Kule Grada, tako da je bilo ranjenih, a jedan manji broj se vratio. Kolona je krenula iz Liplja oko 21 sat, uz manju pratnju i obezbjedenje naših boraca. Prelaze Snagovo, pa se preko Perunike spuštaju prema asfaltnom putu Tuzla - Zvornik, kod Planinaca. U toku prela ska preko puta kolona je primjećena i napadnuta zoljama i rafalima. Dolazi do presjecanja kolone, tako da zadnji dio morao vratiti nazad. Prednji, veći dio nastavlja naprijed, uz nove opasnosti. Posebno je bilo teško majkama koje su nosile malu djecu u naručju, i koje su uz sve teškoće morale voditi računa da ne zaplaču i time otkriju kolonu. Stariji, iznemogli, ranjeni i invalidi teško su održavali korak sa kolonom. Mnogi su zastajali i gubili kontakt sa kolonom. Dolaskom na Panduricu nailaze na nove zasjede i granatiranja, a oni koji nisu uspjeli preći na slobodnu teritoriju zaostaju skriveni u šumi, pa se kasnije pro bijaju do naših linija. Jedan broj gubi vezu sa glavninom kolone, zaostaje na Križevačkim njivama i skreće prema Starom Selu, Memićima i Breziku i pada u neprijateljske zasjede. Od posljedica smrzavanja, naročito kod male djece, bilo je mnogo teških posljedica, od amputacija prstiju do smrtnih posljedica od unutrašnjih upala. Borci i dio komande koji su obezbjeđivali kolonu u takvoj teškoj situaciji bili su prisiljeni krenuti sa narodom prema Tuzli, gdje se uključuju u I muslimansku podrinjsku brigade (I i V bataljon), koja je formirana 1. februara u Tuzli.

Aktivnosti na formiranju ove brigade vršene su u toku jeseni 1992. godine, s prvenstvenim ciljem probijanja koridora prema Kamenici. U okviru ovih ak tivnosti mobilisano je oko 400 ljudi sa područja opštine Zvornik i smješteno u kasarnu, a u decembru 1992. godine formiran je i rejonski štab Kamenica, na čijem čelu se nalazio Esad Mehmedović. Za aktivnosti vezane za proboj koridora obezbijeđena su sredstva preko Logističkog centra opštine Zvornik, koja su kasnije data Podrinjskoj brigadi nakon njenog formiranja. Ostale su do danas nerazjašnjene okolnosti velikog kašnjenja u formiranju brigade, uglavnom do njenog formiranja dolazi onda kada je veći dio stanovništva i jedan značajan broj boraca već izašao na slobodnu teritoriju oko Tuzle. Agresorska ofanziva nastavljena je i početkom februara. To je vrijeme ofanzive i na Cersku, tako da su ranjenici iz improvizovane bolnice u Redžićima eva- kuisani u Pervane kod Konjević Polja. Agresor zauzima Glodansko brdo 25. februara, a branioci uspostavljaju liniju Kozjak - Obojnik. Početkom marta pada teritorija Cerske, zbog opasnosti okruženja branioci se 6. marta povlače u Konjević Polje. Pokušalo se sa protivudarom, ali 10. marta pada i Raševo, posljednja slobodna teritorija Kamenice i Cerske. Ranjenici i stanovništvo se upućuju prema Srebrenici, u organizaciju su bili uključeni članovi Ratnog predsjedništva.

Nekoliko dana kasnije, 15. marta i posljednji borci VI odreda napuštaju po dručje Konjević Polja i upućuju se prema Srebrenici. Dobijaju zonu odgovor nosti na području Ježestice i Bukove glave, gdje ostaju do demilitarizacije. Pri likom reorganizacije jedinica Armije na području Srebrenice, borci VI odreda, zajedno sa borcima Bratunca i Vlasenice ulaze u sastav 284. brigade. Za za mjenika komandanta ove brigade postavljen je Kasim Suljić iz Kamenice. Zabilježeni su brojni primjeri zaostalih grupa koje su nakon pada Cerske po kušale proboj prema Tuzli, mnogi medu njima su stradali u zasjedama. Sta novništvo sa područja Kamenice, Cerske, Konjević Polja i drugih područja, koje je nakon pada ovih područja prešli na područje Srebrenice, ostaju tamo do egzodusa u julu 1995. godine. Ovo stanovništvo dijelilo je sudbinu ostalih, koji su se zatekli na području srebreničke enklave. Jedina veza su bila štura pi sma koja su upućivana u jednom i drugom pravcu, a koja govore o njihovom životu i onome šta su preživljavali. Mnogi od njih postadoše kasnije žrtvama genocida.

Osim u Prvoj podrinjskoj muslimanskoj brigadi, borci Kamenice ratovali su i u drugim jedinicama Armije R BiH. Posebno valja istaći učešće kameničkih boraca u kalesijskim Crnim vukovima, sa kojima su prošli mnoga ratišta, od Majevice preko Vozuće i Maglaja do Bosanske krajine. Predvodili su ih Zikret Mehmedović iz Čančara i Edo Hrustić iz Alića. U redovima ove proslavljene jedinice poginula su dvojica boraca iz Kamenice, Šalim Salkić iz Hortuka i Derviš Avdić iz Maskalića. U Crnim labudovima su ratovali: Resul Ademo- vić, Nedžad Omerović, Muriz Hrnjić, Huso Mustafić, Edin Baščelić i dr. Mnogi su ratovali u zvorničkim jedinicama na području Šapne, neki od njih dali su živote u odbrani tih područja. Tako je u sastavu 206. zvorničke brigade na Skakovici (Majevica) poginuo Nedžad Hamzabegović, koji je nakon izbija nja agresije na Bosnu i Hercegovinu napustio posao u Libiji, došao u Bosnu i uz mnoga iskušenja uspio se prebaciti u Glođe. Puno je primjera Kameničana i Glodana, koji su napustili dobro plaćene poslove u inostranstvu i došli u Bosnu da daju svoj doprinos odbrani od srpske agresije. Mnogo se boraca istaklo u borbama za odbranu Kamenice, medu njima po sebno: Nurif Redžić, Halid Salkić, Ermin Čikarić, Muhamed Mehmedović, Muhamed Sejfić - Buco, Seval Hamzabegović, Edin Redžić, Husein Alić, Fe- rid Kotorić, Nail Jahić i dr. Najveće ratno priznanje Armije Republike Bosne i Hercegovine - "Zlatni ljiljan" sa područja Kamenice dobili su Muhamed Čikarić i Zikret Mehmedović.

U aktivnosti organa opštine Zvornik na slobodnim teritorijama bili su uklju čeni: Esad Haskić, Muradif Selimović, Bekir Omerović, Safet Mehmedović, Šaban Redžić, i drugi. Esad Haskić je odlukom Ratnog predsjedništva upućen početkom 1993. godine u Glavno povjereništvo općine Zvornik u Zagrebu, kao pomoćnik glavnog povjerenika. Kasnije, u jesen 1994. godine Muradif Selimović je postavljen na čelo sekretarijata za narodnu odbranu, a Šaban Redžić za sekretara općinskog vijeća Zvornik.

U aktivnosti prikupljanja pomoći u inostranstvu za potrebe odbrane bio je uključen veći broj ljudi porijeklom sa kameničko-glođanskog područja, u čemu su poseban doprinos dali braća Refik i Asim Dervišbegović, Husein Omerović Huka, Islam Mehmedović, Abdulkadir Mustafić, Hamza Hamza begović, Muradif Hamzabegović, Šaban Selimović, Adem O. Čikarić, Omer Redžić, braća Šabanija - Ferid i Avdurahman - Avdukadir Salihović, Salih i Džemal Rizvić, Avdurahman Redžić, Meho i Besim Hrnjić, Džemil Redžić, Sabrija Ferhatbegović, Habib i Hasan Redžić, Ohran Muharemović, Mehmed Salkić i drugi.

U maju 1995. kao odbornici u Skupštinu opštine Zvornik izabrani su Ibrahim Bajrić, Muhamed Čikarić i Bekir Omerović.

Iz monografije Kamenica i Glodi, autora Dževada Tosunbegovića

 

MZ Kamenica

 

Područje Kamenice i Glodi u administrativnom smislu nalazi se u okviru opštine Zvornik. Na području su konstituisane tri mjesne zajednice: Gornja Kamenica, Donja Kamenica i Glodi.

Vidi više

 

Memorijalni kompleks Kamenica

 

Sa namjerom očuvanja sjećanje na žrtve i stradanje bošnjaka kameničkog kraja pristupilo se izradi projekta memorijalnog kompleksa Kamenica.

Vidi više

 

Pomozite stranicu

 

Dragi Kameničani, sve vas koji želite da ova stranica egzistira i da zaživi u punom obimu, donoseći aktuelne informacije iz naše sredine, molimo da nam u tome pomognete tako što ćete donirati sredstva, poslati nam fotografije ili tekstove.

Kamenica i Glodi 

1990. godine na ovom je prostoru živjelo oko 4500 stanovnika, a danas je taj broj manji od 1500.
Posjetite stranicu Haškog tribunala i pregledajte do sada izrečene presude.